Zdrowie jelit rozpatrywane całościowo

Dlaczego zdrowie jelit to coś więcej niż tylko trawienie?

Często zdrowie jelit sprowadza się jedynie do trawienia pokarmu, jednak obejmuje ono znacznie więcej niż tylko wchłanianie i wydalanie składników odżywczych. Jelito to złożony system funkcjonalny, ściśle powiązany z obroną immunologiczną, metabolizmem, układem nerwowym oraz wewnętrzną równowagą organizmu.

Istotnym aspektem zdrowia jelit jest funkcja bariery błony śluzowej jelit. Decyduje ona o tym, które substancje z zawartości jelita mogą przenikać do organizmu, a które muszą zostać odrzucone. Stabilna błona śluzowa chroni przed niepożądanymi bodźcami i pomaga unikać procesów zapalnych. Ta funkcja ochronna jest ważna nie tylko dla górnej części jelita, ale także dla wrażliwej odbytnicy. Ponadto jelito jest centralnym organem immunologicznym. Większość komórek odpornościowych organizmu znajduje się w jelitach. Zdrowie jelit w znacznym stopniu wpływa na to, jak zrównoważone i kontrolowane są reakcje immunologiczne. W związku z tym zaburzenia w jelitach mogą również objawiać się poza układem trawiennym.

Mikrobiom jelitowy jest również integralną częścią zdrowia jelit. Wpływa na procesy trawienne, konsystencję stolca, lokalne środowisko w odbytnicy oraz regulację reakcji zapalnych. W ten sposób jelito nie działa izolowanie, lecz jako interfejs między dietą, środowiskiem a funkcjami organizmu. Jelito odgrywa także rolę w funkcjonalnych procesach, takich jak regulacja stolca i koordynacja ruchów jelit. Procesy te mają bezpośredni wpływ na samopoczucie w obrębie odbytnicy i mogą prowadzić do dolegliwości, takich jak podrażnienia czy zwiększone obciążenie, gdy występują zaburzenia. Podsumowując, zdrowie jelit to holistyczna koncepcja obejmująca trawienie, funkcję ochronną, równowagę immunologiczną oraz stabilność funkcjonalną. Jest to podstawowy warunek równowagi fizycznej i działa daleko poza samym procesem trawienia.

Jak współpracują ze sobą jelito cienkie, jelito grube i odbyt?

Współpraca jelita cienkiego, grubego i odbytnicy jest kluczowa dla stabilnej funkcji jelit. Obejmuje ona znacznie więcej niż tylko samą kolejność trawienia. Każdy odcinek pełni specyficzne zadania, które funkcjonalnie się przenikają i wzajemnie wpływają na siebie.

Jelito cienkie odpowiada głównie za rozkład i wchłanianie składników odżywczych. Tutaj wchłaniane są węglowodany, tłuszcze, białka, witaminy i minerały. Jednocześnie jelito cienkie działa jako selektywna bariera, która decyduje, które substancje są wchłaniane do organizmu, a które przekazywane dalej. Zaburzenia w tym obszarze mogą zmieniać skład zawartości jelita i tym samym wpływać na dalsze odcinki jelita.

W jelicie grubym natomiast na pierwszym planie stoją inne procesy. Odpowiada ono za zwrotne wchłanianie wody i elektrolitów oraz jest głównym miejscem zasiedlenia mikrobiomu jelitowego. Tutaj zawartość jelita jest dalej zagęszczana i zmieniana przez aktywność mikrobiologiczną. Procesy w jelicie grubym w znacznym stopniu wpływają na konsystencję, objętość stolca oraz czas pasażu, co ma kluczowe znaczenie dla odbytnicy.

Ostatecznie odbytnica pełni przede wszystkim funkcje magazynowania i kontroli. Gromadzi stolec przed wypróżnieniem i reaguje wrażliwie na bodźce mechaniczne, chemiczne i zapalne. Konsystencja stolca, ukształtowana w jelicie cienkim i grubym, w dużej mierze decyduje o tym, jak bardzo odbytnica jest obciążona. Niekorzystne warunki stolca mogą tu prowadzić do podrażnień lub dolegliwości czynnościowych.

Decydujące jest to, że te odcinki jelita nie działają izolowanie. Zmiany w jelicie cienkim wpływają na jelito grube i odwrotnie. Procesy w jelicie grubym bezpośrednio oddziałują na sytuację w odbytnicy. Zdrowie jelit powstaje więc tylko wtedy, gdy wszystkie odcinki są funkcjonalnie ze sobą skoordynowane. Podsumowując, stabilna funkcja jelit opiera się na skoordynowanej współpracy jelita cienkiego, grubego i odbytnicy. Dopiero ta współpraca umożliwia uporządkowane trawienie, regulowaną formację stolca oraz możliwie najmniejsze obciążenie wrażliwego obszaru odbytnicy.

Jaką rolę odgrywa mikrobiom wzdłuż całego jelita?

Mikrobiom jelitowy towarzyszy całemu przewodowi pokarmowemu, przy czym jego skład i funkcje różnią się w zależności od odcinka. Ta przestrzenna różnicowanie jest kluczowa dla uporządkowanego trawienia, stabilnego środowiska jelitowego oraz funkcjonalnego odciążenia odbytnicy. W jelicie cienkim zasiedlenie mikrobiologiczne jest stosunkowo niewielkie. Tutaj mniej liczy się różnorodność, a bardziej kontrola funkcjonalna. Mikrobiom pomaga utrzymać równowagę między wchłanianiem składników odżywczych a aktywnością mikrobiologiczną. Jednocześnie wspiera funkcję bariery błony śluzowej i zapobiega nadmiernemu rozwojowi niepożądanych drobnoustrojów. Ma to znaczenie dla dalszych odcinków jelita.

Okrężnica stanowi centralne miejsce działania mikrobiomu jelitowego. To tutaj gęstość mikroorganizmów jest szczególnie wysoka, a mikroorganizmy pełnią istotne funkcje w przetwarzaniu niestrawnych składników pokarmowych. Dzięki swojej aktywności metabolicznej wpływają na środowisko jelitowe, wiązanie wody oraz strukturę stolca. Procesy zachodzące w okrężnicy mają więc bezpośredni wpływ na obciążenie odbytnicy.

W odbytnicy aktywność mikrobiologiczna jest mniejsza, jednak środowisko tam zależy od wcześniejszych odcinków. Konsystencja stolca kształtowana przez mikrobiom oraz lokalne środowisko jelitowe wpływają na to, jak bardzo błona śluzowa odbytnicy jest narażona na bodźce mechaniczne lub chemiczne. Zrównoważona równowaga mikrobiologiczna wzdłuż jelita przyczynia się zatem do stabilnych warunków w wrażliwym obszarze odbytnicy.

Kluczowe jest, że mikrobiom nie działa izolowanie w poszczególnych odcinkach jelita, lecz jako funkcjonalna jednostka wzdłuż całego jelita. Zmiany w jednym odcinku mogą wpływać na dalsze obszary i sprzyjać tam funkcjonalnym dolegliwościom.

Jak flora jelitowa wpływa na konsystencję stolca i odbyt?

Konsystencja stolca jest kluczowym ogniwem łączącym florę jelitową ze zdrowiem odbytnicy. Nie jest ona determinowana jedynie przez podaż płynów czy błonnika, lecz przede wszystkim przez aktywność flory jelitowej w okrężnicy.

Jak flora jelitowa wpływa na formowanie stolca?

Flora jelitowa wpływa w okrężnicy bezpośrednio na wiązanie wody i strukturę stolca. Poprzez mikrobiologiczne procesy metaboliczne ustala się, ile wody jest wiązane lub usuwane z treści jelitowej. Zrównoważone środowisko mikrobiologiczne zazwyczaj sprzyja równomiernie uformowanemu, dobrze ślizgającemu się stolcowi.

Jakie skutki ma zaburzona flora jelitowa dla konsystencji stolca?

Jeśli flora jelitowa jest zaburzona, może to prowadzić do zmiany konsystencji stolca. Częstymi skutkami są bardzo twardy stolec lub nieregularne wypróżnienia. Oba te stany zwiększają mechaniczne obciążenie podczas wypróżniania i mogą nadmiernie obciążać odbytnicę.

Jakie skutki ma zmieniona konsystencja stolca dla odbytnicy?

Odbytnica reaguje szczególnie wrażliwie na nacisk mechaniczny, tarcie i rozciąganie. Twardy stolec i silne parcie mogą podrażniać błonę śluzową i zwiększać obciążenie struktur naczyniowych w odbytnicy. Nieodpowiednia konsystencja stolca jest zatem uważana za istotny czynnik funkcjonalny dolegliwości związanych z odbytnicą.

Jak funkcjonalnie ocenić wpływ flory jelitowej na odbytnicę?

Ważne jest rzeczowe rozgraniczenie: flora jelitowa nie jest bezpośrednim czynnikiem wywołującym choroby odbytnicy, wpływa jednak poprzez jakość stolca na warunki w odbytnicy. Stabilna flora jelitowa pośrednio przyczynia się więc do mniejszego obciążenia wrażliwego obszaru odbytnicy.

Jaki jest związek między zdrowiem jelit a hemoroidami?

Związek między zdrowiem jelit a hemoroidami wynika przede wszystkim z funkcjonalnych mechanizmów obciążeniowych, a nie z bezpośredniego działania chorobotwórczego jelit. Hemoroidy nie powstają przez „chorą florę jelitową”, lecz przez powtarzający się nacisk i mechaniczne obciążenie odbytnicy. Te z kolei są silnie zależne od funkcji jelit.

Funkcja jelit wpływa zatem pośrednio na powstawanie hemoroidów.

Stabilne zdrowie jelit przyczynia się do regularnych wypróżnień z dobrze uformowanym stolcem. Gdy funkcja jelit jest zaburzona – na przykład przez przewlekłe zaparcia lub silnie zmieniającą się konsystencję stolca – wzrasta potrzeba parcia. Ten proces zwiększa ciśnienie na poduszeczki naczyniowe w odbytnicy i jest uważany za kluczowy czynnik sprzyjający powstawaniu i pogarszaniu się hemoroidów.

Jaką rolę odgrywają konsystencja stolca i czas pasażu przy hemoroidach?

Konsystencja stolca jest w dużej mierze kształtowana przez zdrowie jelit. Twardy, suchy stolec lub wydłużony czas przebywania treści jelitowej w okrężnicy zwiększają mechaniczne obciążenie podczas wypróżniania. Również bardzo miękki lub częsty stolec może podrażniać odbytnicę. Oba skrajności mogą zaburzać delikatną równowagę w okolicy odbytu.

Jakie znaczenie ma środowisko jelitowe dla dolegliwości hemoroidalnych?

Zrównoważone środowisko jelitowe wspiera błonę śluzową w całym jelicie, w tym w odbytnicy. Trwale niekorzystne środowisko jelitowe może sprzyjać stanom podrażnienia w odbytnicy, które nasilają subiektywne odczucia dolegliwości przy hemoroidach, nie powodując jednak samej choroby.

Jak medycznie ocenić związek między zdrowiem jelit a hemoroidami?

Hemoroidy to choroba proktologiczna, której leczenie musi być prowadzone medycznie. Zdrowa flora jelitowa działa wspierająco i profilaktycznie, redukując czynnościowe czynniki ryzyka, takie jak parcie, twardy stolec czy nieregularne wypróżnienia.

Jak powstają stany zapalne w odbytnicy i jakie są ich przyczyny?

Procesy zapalne w odbytnicy zazwyczaj nie powstają izolowanie, lecz jako reakcja na powtarzające się bodźce, obciążenia mechaniczne lub zaburzone lokalne środowisko. Ze względu na swoją funkcję i anatomię odbytnica jest szczególnie wrażliwa na takie wpływy.

Jakie czynniki wywołują reakcje zapalne w odbytnicy?

Do najczęstszych czynników wywołujących należą mechaniczne czynniki, takie jak silne parcie, twardy stolec lub częste wypróżnienia. Obciążenia te mogą podrażniać śluzówkę odbytnicy i sprzyjać mikrourazom. Również utrzymująca się wilgoć, tarcie lub niewystarczająca pielęgnacja śluzówki mogą sprzyjać reakcjom zapalnym.

Ponadto istotną rolę odgrywają czynnościowe zaburzenia jelit. Zaburzona regulacja wypróżnień lub trwałe niekorzystne środowisko jelitowe mogą uczynić śluzówkę bardziej wrażliwą i osłabić jej naturalną funkcję ochronną.

Jak przebiegają mechanizmy reakcji zapalnych w odbytnicy?

W odpowiedzi na utrzymujące się bodźce organizm aktywuje lokalne mechanizmy immunologiczne i obronne. Przepływ krwi w tkance wzrasta, komórki odpornościowe są aktywowane, co prowadzi do klasycznych objawów zapalenia: zaczerwienienia, obrzęku i pieczenia. Reakcje te służą początkowo ochronie, ale przy długotrwałym obciążeniu mogą same stać się źródłem dolegliwości.

Jak odróżnić czynnościowe stany podrażnienia od specyficznych chorób odbytnicy?

Nie każde zapalne podrażnienie odbytnicy jest wyrazem samodzielnej choroby. Stany czynnościowego podrażnienia należy wyraźnie odróżnić od ostrych lub przewlekle zapalnych chorób, takich jak infekcyjne zapalenie odbytnicy. Utrzymujące się lub nasilające objawy zawsze wymagają konsultacji lekarskiej.

Jak funkcjonalnie ocenić procesy zapalne w odbytnicy?

Procesy zapalne w odbytnicy często powstają w wyniku współdziałania kilku czynników: obciążenia mechanicznego, zaburzeń w konsystencji stolca oraz wrażliwego środowiska śluzówki. Zdrowie jelit, regulacja wypróżnień i lokalna pielęgnacja mają zatem kluczowy wpływ na to, jak odporna pozostaje odbytnica na bodźce.

Dlaczego odżywianie jest kluczowym czynnikiem dla stabilnej pracy jelit?

Odżywianie jest kluczowym czynnikiem stabilnej funkcji jelit, ponieważ bezpośrednio wpływa na to, jak pracują jelita, jak formowany jest stolec i jak odporna pozostaje błona śluzowa jelit. Rodzaj, skład i regularność spożycia pokarmu oddziałują na wszystkie odcinki jelit – od jelita cienkiego po odbyt.

Jak odżywianie kontroluje procesy trawienne w jelitach?

Zrównoważona dieta dostarcza jelitom niezbędnych podstaw do równomiernego trawienia i formowania stolca. Produkty bogate w błonnik zwiększają objętość stolca i wspierają regularne ruchy jelit. Wystarczające nawodnienie jest kluczowe dla dobrze uformowanej konsystencji stolca. Niekorzystne nawyki żywieniowe mogą natomiast prowadzić do opóźnionego trawienia, zaparć lub zmiennych warunków stolca.

Jaki wpływ ma odżywianie na środowisko jelitowe?

Odżywianie w dużej mierze determinuje wewnętrzne środowisko jelit. Wpływa na to, jakie substancje są dostępne dla jelit i jak stabilna pozostaje bariera śluzówkowa. Przyjazna jelitom dieta wspiera zrównoważone środowisko, które przeciwdziała podrażnieniom i zaburzeniom funkcjonalnym.

Dlaczego odżywianie jest szczególnie ważne dla okolicy odbytu?

Wpływ odżywiania jest szczególnie widoczny w okolicy odbytu. Niekorzystna jakość stolca, na przykład bardzo twardy lub silnie zmienny stolec, zwiększa mechaniczne obciążenie podczas wypróżniania. Dostosowana dieta może pomóc zmniejszyć to obciążenie i odciążyć wrażliwy obszar odbytu.

Dlaczego długoterminowy sposób odżywiania jest kluczowy dla funkcji jelit?

Kluczowa nie jest krótkoterminowa zmiana, lecz ciągły sposób odżywiania. Regularne posiłki, zrównoważony skład i dobra tolerancja przyczyniają się długofalowo do stabilnej funkcji jelit. Przy tym odżywianie nie działa izolowanie, lecz w połączeniu ze stylem życia, aktywnością fizyczną i czynnikami indywidualnymi.

Jaki wpływ mają styl życia i stres na zdrowie jelit?

Wpływ stylu życia i stresu na zdrowie jelit objawia się mniej przez pojedyncze czynniki, a bardziej przez ich kumulatywne działanie na funkcję jelit, środowisko jelitowe i obciążenie błony śluzowej. Jelita reagują wrażliwie na bodźce zewnętrzne i wewnętrzne oraz odzwierciedlają długoterminowe nawyki życiowe.

Jak stres jako czynnik funkcjonalnego obciążenia wpływa na jelita?

Zarówno stres psychiczny, jak i fizyczny wpływa bezpośrednio na ruchy i koordynację jelit. Dzięki ścisłemu powiązaniu między układem nerwowym a jelitami sytuacje stresowe mogą prowadzić do przyspieszonego lub spowolnionego trawienia. Powtarzający się lub przewlekły stres może w ten sposób destabilizować regulację stolca i nasilać dolegliwości w okolicy odbytu.

Jak styl życia wpływa na naturalny rytm jelit?

Nieregularne posiłki, brak ruchu i niedobory snu wpływają na naturalny rytm jelit. Jelita potrzebują powtarzających się sygnałów. Ich brak może prowadzić do ospałego trawienia lub niekoordynowanych procesów. Te zaburzenia funkcjonalne z kolei wpływają na konsystencję stolca i wypróżnianie.

Jakie skutki mają czynniki stylu życia na środowisko jelitowe?

Środowisko jelitowe jest w dużej mierze determinowane przez czynniki stylu życia. Stres, brak odpoczynku i niezrównoważone rytmy dnia mogą uczynić błonę śluzową bardziej wrażliwą i obniżyć próg drażliwości w odbytnicy. W efekcie osoby dotknięte tym reagują silniej na obciążenia mechaniczne lub chemiczne.

Jak należy ocenić styl życia i stres w ogólnym kontekście zdrowia jelit?

Zdrowie jelit nie powstaje wyłącznie przez dietę, lecz przez współdziałanie ruchu, odpoczynku, regulacji stresu i rytmu dnia. Styl życia i stres działają jako wzmacniacze lub osłabiacze istniejących tendencji funkcjonalnych. Zrównoważony styl życia i świadome radzenie sobie ze stresem wspierają zdrowie jelit, stabilizując rytmy trawienne i odciążając środowisko jelitowe. Są one zatem istotnym elementem holistycznego zdrowia jelit – uzupełniającym dietę.

Jak mogą wybrane produkty wspierać równowagę jelitową?

Ukierunkowane produkty mogą wspierać dietę przyjazną jelitom, sprzyjając funkcjonalnym aspektom trawienia i środowiska jelitowego. Oprócz zrównoważonej diety bogatej w błonnik istnieje możliwość celowego stosowania określonych fermentowanych produktów spożywczych, aby poprawić warunki dla stabilnej równowagi jelitowej. Produkty fermentowane zawierają już mikrobiologicznie przetworzone struktury, które w kontekście trawienia mogą stanowić uzupełnienie tradycyjnych produktów spożywczych.

W portfolio cannhelp.com znajdują się fermentowane produkty spożywcze z kolekcji, które dobrze integrują się z dietą przyjazną jelitom. Należą do nich między innymi:

• Fermentowane owoce i jagody – jako łagodne uzupełnienie śniadania lub przekąska
• Fermentowane korzenie i bulwy, takie jak imbir lub kurkuma – jako dodatek do dań głównych
• Fermentowane warzywa, takie jak kiszona kapusta czy kimchi – klasycznie do ciepłych dań
• Fermentowane rośliny strączkowe, takie jak tempeh czy miso – jako białkowy dodatek
• Fermentowane napoje, takie jak kombucha czy kefir wodny – w małych ilościach do posiłków

Te grupy produktów mogą pomóc wspierać funkcję trawienną, korzystnie wpływać na mikroflorę jelitową i tworzyć warunki sprzyjające funkcjonalnie stabilnej równowadze jelit. Kluczowe jest umiarkowane i indywidualne włączanie produktów do codziennego życia, aby sprawdzić i zoptymalizować ich tolerancję dla własnych jelit.

Ważne jest, aby produkty spożywcze z asortymentu cannhelp nie zastępowały terapii medycznych (tylko wyroby medyczne CANNEFF Zäpfchen), lecz były rozumiane jako uzupełniające elementy żywieniowo-fizjologiczne. W połączeniu z ogólnie zrównoważoną dietą, odpowiednim nawodnieniem i dostosowanym stylem życia przyczyniają się do wspierania funkcjonalnych aspektów zdrowia jelit.

Jakie całościowe strategie wspierają długotrwałe zdrowie jelit?

Holistyczne strategie wspierające zdrowie jelit nie traktują jelit izolowanie, lecz jako część złożonej współzależności między dietą, stylem życia, funkcją trawienną i zdrowiem odbytnicy. Zazwyczaj trwałą równowagę jelitową osiąga się przez połączenie kilku skoordynowanych działań.

Kluczowym elementem jest dieta przyjazna jelitom, która jest regularna, zrównoważona i dobrze tolerowana. Produkty bogate w błonnik, odpowiednia ilość płynów oraz indywidualnie dopasowane produkty fermentowane wspierają stabilne trawienie i równomierne formowanie stolca. Decydujące jest nie krótkotrwałe przejście, lecz długoterminowo możliwy do realizacji sposób odżywiania. Równie ważny jest uregulowany styl życia. Regularne posiłki, odpowiednia aktywność fizyczna i regenerujący sen wspierają naturalny rytm jelit. Jelita są wrażliwe na nieregularności. Stałe struktury w codziennym życiu działają stabilizująco na funkcję jelit i odciążają także odbytnicę.

Kolejnym ważnym aspektem jest świadome radzenie sobie ze stresem. Przewlekły stres może zakłócać procesy trawienne i uczulać mikroflorę jelitową. Fazy relaksu, ruch i redukcja stresu są więc istotne nie tylko dla ogólnego samopoczucia, ale także dla zdrowia jelit. Przy istniejących dolegliwościach związanych z odbytnicą warto rozważyć połączenie diety i działań miejscowych. Podczas gdy odpowiednio dobrana dieta poprawia funkcjonalne warunki, konwencjonalne wyroby medyczne do pielęgnacji miejscowej błony śluzowej mogą mieć działanie uzupełniające. Ważne jest tu zawsze jasne rozgraniczenie medyczne i w razie potrzeby opieka lekarska.

Źródła

Wastyk, H. C., Fragiadakis, G. K., Perelman, D., Dahan, D., Merrill, B. D., Yu, F. B., Topf, M., Gonzalez, C. G., Van Treuren, W., Han, S., Robinson, J. L., Elias, J. E., Sonnenburg, E. D., Gardner, C. D., & Sonnenburg, J. L. (2021). Diety ukierunkowane na mikrobiotę jelitową modulują stan układu odpornościowego człowieka. Cell, 184(16), 4137–4153.e14. https://doi.org/10.1016/j.cell.2021.06.019

Hooper, L. V., Littman, D. R., & Macpherson, A. J. (2012). Interakcje między mikrobiotą a układem odpornościowym. Science (New York, N.Y.), 336(6086), 1268–1273. https://doi.org/10.1126/science.1223490

de Vos, W. M., Tilg, H., Van Hul, M., & Cani, P. D. (2022). Mikrobiom jelitowy a zdrowie: mechanistyczne wglądy.Dobry, 71(5), 1020–1032. https://doi.org/10.1136/gutjnl-2021-326789

David, L. A., Maurice, C. F., Carmody, R. N., Gootenberg, D. B., Button, J. E., Wolfe, B. E., Ling, A. V., Devlin, A. S., Varma, Y., Fischbach, M. A., Biddinger, S. B., Dutton, R. J., & Turnbaugh, P. J. (2014). Dieta szybko i powtarzalnie zmienia ludzki mikrobiom jelitowy.Nature, 505(7484), 559–563. https://doi.org/10.1038/nature12820

Sonnenburg, E. D., Smits, S. A., Tikhonov, M., Higginbottom, S. K., Wingreen, N. S., & Sonnenburg, J. L. (2016). Wymieranie mikrobioty jelitowej wywołane dietą kumuluje się na przestrzeni pokoleń.Nature, 529(7585), 212–215. https://doi.org/10.1038/nature16504

Cryan, J. F., & Dinan, T. G. (2012). Mikroorganizmy zmieniające umysł: wpływ mikrobioty jelitowej na mózg i zachowanie.Nature reviews. Neuroscience, 13(10), 701–712. https://doi.org/10.1038/nrn3346

Foster, J. A., Rinaman, L., & Cryan, J. F. (2017). Stres i oś jelito-mózg: regulacja przez mikrobiom.Neurobiologia stresu, 7, 124–136. https://doi.org/10.1016/j.ynstr.2017.03.001

Palm, N. W., de Zoete, M. R., & Flavell, R. A. (2015). Interakcje między układem odpornościowym a mikrobiotą w zdrowiu i chorobie.Immunologia kliniczna (Orlando, Fla.), 159(2), 122–127. https://doi.org/10.1016/j.clim.2015.05.014

Zmora, N., Zilberman-Schapira, G., Suez, J., Mor, U., Dori-Bachash, M., Bashiardes, S., Kotler, E., Zur, M., Regev-Lehavi, D., Brik, R. B., Federici, S., Cohen, Y., Linevsky, R., Rothschild, D., Moor, A. E., Ben-Moshe, S., Harmelin, A., Itzkovitz, S., Maharshak, N., Shibolet, O., … Elinav, E. (2018). Spersonalizowana oporność błony śluzowej jelit na empiryczne probiotyki wiąże się z unikalnymi cechami gospodarza i mikrobiomu.Cell, 174(6), 1388–1405.e21. https://doi.org/10.1016/j.cell.2018.08.041

Sharkey, K. A., & Wiley, J. W. (2016). Rola układu endokannabinoidowego w osi mózg-jelita.Gastroenterologia, 151(2), 252–266. https://doi.org/10.1053/j.gastro.2016.04.015

Minichino, A., Jackson, M. A., Francesconi, M., Steves, C. J., Menni, C., Burnet, P. W. J., & Lennox, B. R. (2021). Układ endokannabinoidowy pośredniczy w związku między różnorodnością mikrobioty jelitowej a anhedonią/amotywacją w populacji ogólnej.Psychiatria molekularna, 26(11), 6269–6276. https://doi.org/10.1038/s41380-021-01147-5

Srivastava, R. K., Lutz, B., & Ruiz de Azua, I. (2022). Mikrobiom i jelitowy układ endokannabinoidowy w regulacji reakcji na stres i metabolizmu. Frontiers in cellular neuroscience, 16, 867267.https://doi.org/10.3389/fncel.2022.867267