Mikrobiom jelitowy

Co rozumiemy przez mikrobiom jelitowy?

Mikrobiom jelitowy to całość wszystkich mikroorganizmów żyjących w jelitach oraz ich materiał genetyczny.

Należą do nich przede wszystkim bakterie, ale także wirusy, grzyby i tzw. archeony. Mikroorganizmy te żyją w złożonej równowadze z ludzkim ciałem, tworząc wspólnie wysoce wyspecjalizowany system biologiczny.

Pojęcie „mikrobiom jelitowy” obejmuje więcej niż klasyczne określenie „flora jelitowa”. Podczas gdy flora jelitowa zwykle opisuje obecne mikroorganizmy, mikrobiom dodatkowo obejmuje ich geny, produkty metaboliczne i funkcje biologiczne. Z medycznego punktu widzenia mikrobiom jelitowy jest dziś uważany za funkcjonalny organ, ściśle współpracujący z organizmem człowieka.

Każdy człowiek posiada unikalny mikrobiom jelitowy, różniący się składem i aktywnością. Ta indywidualność jest powodem, dla którego ludzie różnie reagują na dietę, czynniki środowiskowe czy styl życia. Różnorodność genetyczna mikrobiomu jelitowego znacznie przewyższa ludzkie genom, co podkreśla jego kluczowe znaczenie dla procesów fizjologicznych.

Mikrobiom jelitowy to złożony, dynamiczny ekosystem w przewodzie pokarmowym, który jest czymś więcej niż tylko zbiorem mikroorganizmów. To precyzyjnie dostrojona sieć biologiczna, ściśle współdziałająca z ludzkim organizmem i odgrywająca fundamentalną rolę dla zdrowia jelit.

Skład flory jelitowej: bakterie, grzyby i inne mikroorganizmy

Flora jelitowa składa się z różnych grup mikroorganizmów, które wspólnie tworzą złożoną ekologiczną równowagę w jelitach.

Największy udział stanowią bakterie, uzupełnione przez wirusy, grzyby i archeony. Mikroorganizmy te żyją w złożonej równowadze i są przystosowane do różnych odcinków przewodu pokarmowego.

Najliczniejszą i funkcjonalnie najważniejszą grupę stanowią bakterie jelitowe. W ludzkim jelicie występuje kilkaset różnych gatunków bakterii, które osiedlają się zwłaszcza w jelicie grubym w dużym zagęszczeniu. Ich skład jest indywidualnie zróżnicowany i w dużej mierze zależy od diety, wieku, czynników środowiskowych oraz stylu życia. Pomimo tych indywidualnych różnic, pewne grupy bakterii są regularnie obecne w ludzkim jelicie.

Obok bakterii do flory jelitowej należą także grzyby. Stanowią one co prawda bardzo niewielki odsetek wszystkich mikroorganizmów, ale są stałym elementem mikrobiologicznego ekosystemu. Drożdże, takie jak gatunki Candida, naturalnie występują w niewielkich ilościach w jelitach i wchodzą w interakcje z tamtejszymi bakteriami.

Kolejnym składnikiem flory jelitowej są wirusy, zwłaszcza tzw. bakteriofagi. Te wirusy celowo infekują bakterie i w ten sposób pośrednio wpływają na skład i stabilność społeczności bakteryjnej. Mimo że wirusy są liczebnie mniej liczne, pełnią regulacyjną rolę w mikrobiologicznym równowadze.

Florę jelitową uzupełniają archeony, odrębna grupa mikroorganizmów. Są one przede wszystkim zaangażowane w procesy metaboliczne i występują w znacznie mniejszej liczbie niż bakterie. Stanowią jednak stabilny element ekosystemu jelitowego.

Flora jelitowa tworzy w całości różnorodną sieć mikrobiologiczną, której skład jest indywidualnie zróżnicowany, ale zasadniczo zawsze zrównoważony. Współdziałanie różnych mikroorganizmów jest charakterystyczne dla zdrowych jelit i stanowi podstawę dalszych funkcji mikrobiomu. Zostaną one omówione w kolejnych sekcjach.

Jak powstaje mikrobiom jelitowy w ciągu życia?

Mikrobiom jelitowy rozwija się stopniowo od narodzin i jest kształtowany przez czynniki wewnętrzne i zewnętrzne przez całe życie.

Mikrobiom jelitowy nie rozwija się w pełni od momentu narodzin, lecz przebiega stopniowo w ciągu życia. Proces ten jest dynamiczny i kształtowany przez czynniki biologiczne, dietetyczne oraz środowiskowe. Skład flory jelitowej jest długoterminowo determinowany przez wczesne uwarunkowania.

Wpływ kształtujący zachodzi we wczesnej fazie życia.

Pierwsza kolonizacja jelit rozpoczyna się w chwili narodzin i jest regulowana przez bakterie obecne w samych jelitach. Kluczową rolę odgrywają sposób porodu oraz wczesne kontakty ze środowiskiem. W pierwszych miesiącach życia mikrobiom jelitowy jest jeszcze stosunkowo prosty i mało stabilny. Z czasem wzrasta zarówno różnorodność gatunkowa, jak i funkcjonalna złożoność.

Szczególnie istotnym czynnikiem jest wczesne żywienie. Wybór między karmieniem piersią a mlekiem modyfikowanym wpływa na początkowe mikroorganizmy zasiedlające jelita. Przejście z pokarmów płynnych na stałe również powoduje wyraźne zmiany w mikrobiomie i sprzyja jego zróżnicowaniu.

Rozwój w okresie dzieciństwa i młodości – temat, który obecnie cieszy się dużą uwagą w dyskusjach fachowych.

W trakcie dzieciństwa mikrobiom jelitowy rozwija się i staje się coraz bardziej stabilny. W tym okresie jest jednak wrażliwy na czynniki zewnętrzne. Infekcje, leki – zwłaszcza antybiotyki – oraz nawyki żywieniowe mogą trwale zmieniać skład flory jelitowej. Pod koniec okresu dojrzewania mikrobiom coraz bardziej przypomina strukturę mikrobiomu dorosłego.

W wieku dorosłym obserwuje się stabilizację.

W wieku dorosłym mikrobiom jelitowy uważany jest za stosunkowo stabilny, ale nie niezmienny. Czynniki takie jak dieta, styl życia, stres, podróże, choroby czy leki mogą nadal mieć wpływ. Krótkotrwałe zmiany są możliwe, jednak długoterminowe wzorce w dużej mierze zależą od powtarzających się nawyków, zwłaszcza składu codziennej diety.

W starszym wieku mogą wystąpić zmiany.

Wraz z wiekiem bakterie w jelitach mogą ulegać ponownym zmianom. Różnorodność mikrobiologiczna u wielu osób maleje. Jest to związane między innymi ze zmienionymi nawykami żywieniowymi, przyjmowaniem leków lub fizjologicznymi zmianami związanymi z wiekiem. Nawet na tym etapie życia mikrobiom pozostaje jednak podatny na wpływy.

Główne zadania mikrobiomu w przewodzie pokarmowym

W przewodzie pokarmowym mikrobiom jelitowy pełni istotne funkcje w przetwarzaniu pokarmu, ruchach jelit oraz mechanizmach ochronnych.

Mikrobiom jelitowy odgrywa kluczową rolę w przewodzie pokarmowym i pełni liczne funkcje wykraczające poza samą przemianę pokarmu. Działa jako funkcjonalny element układu trawiennego i znacząco przyczynia się do utrzymania stabilnego środowiska wewnętrznego w jelitach.

Do podstawowych zadań mikrobiomu należy wsparcie trawienia. Niektóre składniki pokarmowe, zwłaszcza błonnik i inne złożone węglowodany, nie mogą być całkowicie rozłożone przez organizm ludzki. Mikroorganizmy jelitowe przejmują to zadanie, umożliwiając efektywniejsze wykorzystanie roślinnych składników pokarmowych.

W trakcie tych mikrobiologicznych procesów trawiennych powstają produkty metaboliczne o dużym znaczeniu dla jelit. Należą do nich między innymi krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, które służą jako źródło energii dla błony śluzowej jelit i przyczyniają się do stabilności środowiska jelitowego. Ta aktywność metaboliczna stanowi kluczowe ogniwo łączące dietę z funkcjonowaniem jelit.

Ponadto mikrobiom uczestniczy w regulacji ruchów jelit. Jego produkty metaboliczne oraz interakcje z układem nerwowym jelit wpływają na transport treści jelitowej, przyczyniając się do prawidłowego przebiegu procesów trawiennych.

Kolejnym istotnym aspektem jest ochrona przed niepożądanymi mikroorganizmami. Mikrobiom jelitowy zajmuje nisze ekologiczne w jelitach, utrudniając potencjalnie szkodliwym drobnoustrojom osiedlanie się lub rozmnażanie. Tak zwana ochrona kolonizacyjna stanowi podstawowy mechanizm utrzymania stabilności jelit. Ponadto mikrobiom wspiera funkcjonowanie błony śluzowej jelit. Przyczynia się do stabilności warstwy śluzu chroniącej ścianę jelita oraz wpływa na zaopatrzenie komórek błony śluzowej. W ten sposób znacząco wspiera funkcję bariery jelitowej. Podsumowując, mikrobiom jelitowy pełni w przewodzie pokarmowym istotne funkcje, takie jak trawienie pokarmu, regulacja procesów trawiennych, ochrona przed czynnikami zewnętrznymi oraz wsparcie błony śluzowej jelit. Funkcje te stanowią podstawę prawidłowego trawienia i stabilnej pracy jelit.

Mikrobiom jelitowy i układ odpornościowy: ścisła interakcja

Istnieje ścisły, wzajemny związek między mikrobiomem jelitowym a układem odpornościowym. Znaczna część komórek odpornościowych ludzkiego ciała znajduje się w jelitach, co czyni je nie tylko organem trawiennym, ale także centralnym organem immunologicznym. Mikrobiom jelitowy odgrywa kluczową rolę w rozwoju, regulacji i równowadze odpowiedzi immunologicznych.

Rozwój układu odpornościowego jest w dużej mierze kształtowany przez mikrobiom jelitowy już we wczesnym okresie życia. Ciągła, kontrolowana ekspozycja organizmu na nieszkodliwe mikroorganizmy wspiera układ odpornościowy w rozróżnianiu bodźców korzystnych od potencjalnie szkodliwych. Dzięki temu unika się nadmiernych lub błędnie ukierunkowanych reakcji immunologicznych.

W dalszym przebiegu mikrobiom reguluje aktywność jelitowego układu odpornościowego. Aktywność lub hamowanie komórek odpornościowych jest modulowane przez mikroorganizmy i ich produkty metaboliczne. Zrównoważony mikrobiom sprzyja raczej regulującym i tolerancyjnym reakcjom immunologicznym. Zaburzenia równowagi mogą zakłócać immunologiczną homeostazę.

Jednocześnie układ odpornościowy aktywnie oddziałuje na mikrobiom jelitowy. Poprzez mechanizmy obronne, takie jak produkcja śluzu, substancje przeciwbakteryjne i komórki odpornościowe, kontroluje, które mikroorganizmy mogą zasiedlać jelita i w jakiej ilości. W ten sposób ustanawiana jest dynamiczna równowaga między różnorodnością mikrobiologiczną a kontrolą immunologiczną. Ścisła współzależność ma kluczowe znaczenie dla stabilności bariery jelitowej. Dobrze regulowana współpraca mikrobiomu i układu odpornościowego jest niezbędna do ochrony błony śluzowej jelit oraz zapobiegania przedostawaniu się niepożądanych substancji lub drobnoustrojów na powierzchnię ciała.

Wpływ mikrobiomu na procesy zapalne w jelitach

Mikrobiom jelitowy ma istotny wpływ na procesy zapalne w jelitach, ponieważ ma bezpośredni kontakt z błoną śluzową jelit oraz lokalnym układem odpornościowym. Jego skład i aktywność decydują o tym, czy reakcje zapalne zostaną stłumione, czy też nasilone.

Zrównoważony mikrobiom przyczynia się do regulacji procesów zapalnych, utrzymując stabilne środowisko mikrobiologiczne. Niektóre mikroorganizmy i ich produkty metaboliczne wspierają integralność błony śluzowej jelit oraz sprzyjają środowisku o działaniu przeciwzapalnym. Mikrobiom odgrywa tu kluczową rolę, pomagając unikać nadmiernych reakcji immunologicznych w jelitach.

Jeśli jednak dojdzie do przesunięcia równowagi mikrobiologicznej, mogą nasilić się mechanizmy sprzyjające stanom zapalnym. Zmniejszona różnorodność lub dominacja poszczególnych mikroorganizmów może osłabić funkcję ochronną błony śluzowej jelit. Może to prowadzić do wzmocnienia układu odpornościowego i potencjalnie do procesów zapalnych w jelitach.

Mikrobiom wpływa również na stany zapalne poprzez swoją aktywność metaboliczną. Naukowo udowodniono, że mikroorganizmy produkują substancje, które bezpośrednio oddziałują na komórki układu odpornościowego. Dzięki temu mogą one wzmacniać lub osłabiać działanie sygnałów zapalnych. Równowaga tych sygnałów jest kluczowa dla kontrolowanego przebiegu reakcji zapalnych lub ich przewlekłości.

Ponadto mikrobiom odgrywa rolę w rozróżnianiu między nieszkodliwymi a potencjalnie szkodliwymi bodźcami. Stabilna społeczność mikroorganizmów wspiera układ odpornościowy w odpowiedniej reakcji, bez wywoływania niepotrzebnych stanów zapalnych. Zaburzenia tej równowagi mogą prowadzić do przewlekłych stanów podrażnienia jelit.

Związek między florą jelitową a zdrowiem odbytnicy

Zrównoważona flora jelitowa przyczynia się do stabilności błony śluzowej i funkcjonalnej równowagi w odbytnicy. Związek między florą jelitową a zdrowiem odbytnicy jest naukowo potwierdzony. Istnieje zależność między mikrobiologicznym środowiskiem jelit, integralnością błony śluzowej i lokalnymi mechanizmami obronnymi w odbytnicy. Chociaż odbytnica stanowi tylko krótki odcinek jelita, jest szczególnie wrażliwa na zmiany w ekosystemie jelitowym. Flora jelitowa ma znaczący wpływ na jakość środowiska jelitowego, które oddziałuje aż do odbytnicy. Zrównoważony skład mikrobiologiczny wspiera stabilność błony śluzowej jelita i pomaga utrzymać błonę śluzową odbytnicy dobrze chronioną i odporną. Jest to szczególnie ważne, ponieważ odbytnica jest regularnie narażona na bodźce mechaniczne.

Ponadto istnieje związek między florą jelitową a funkcją bariery błony śluzowej. Stabilna społeczność mikroorganizmów pomaga utrzymać naturalną warstwę ochronną jelita i zapobiega niekontrolowanemu kontaktowi drażniących lub potencjalnie szkodliwych substancji z tkanką odbytnicy. Gdy równowaga ta zostaje zaburzona, błona śluzowa może stać się bardziej wrażliwa na bodźce. Udowodniono, że lokalna równowaga immunologiczna w odbytnicy jest również pośrednio wpływana przez florę jelitową. Mikrobiom odgrywa kluczową rolę w regulacji reakcji immunologicznych, aby zapobiegać nadmiernemu nasileniu. Stabilna współpraca między mikroorganizmami a układem odpornościowym tworzy środowisko o niskim poziomie drażniących bodźców w wrażliwym obszarze odbytnicy.

Flora jelitowa wpływa również na funkcje jelit, takie jak konsystencja stolca i czas pasażu. Czynniki te wpływają na obciążenie odbytnicy i jej samopoczucie, nie prowadząc automatycznie do procesów chorobowych.

Mikrobiom jelitowy i regulacja wypróżnień: znaczenie dla hemoroidów

Poprzez wpływ na konsystencję stolca i ruchy jelit, mikrobiom jelitowy oddziałuje na mechaniczne obciążenie odbytnicy. Mikrobiom jelitowy odgrywa ważną rolę w regulacji wypróżnień i jest zatem pośrednio istotny dla obciążenia odbytnicy. Prawidłowe formowanie stolca i regularne wypróżnienia są kluczowymi czynnikami dla komfortu w okolicy odbytu i odbytnicy, szczególnie w kontekście hemoroidów.

Mikrobiom odgrywa kluczową rolę w regulacji konsystencji stolca, uczestnicząc w trawieniu niestrawnych składników pokarmowych. Konsystencja stolca jest w dużej mierze determinowana przez mikrobiologiczne procesy metaboliczne w jelicie, które powodują wiązanie lub uwalnianie wody. Ma to decydujący wpływ na konsystencję stolca, który w zależności od ilości związanej wody może być miękki, uformowany lub twardy. Zrównoważony skład mikrobiologiczny sprzyja zwykle dobrze ślizgającemu się, regularnie wydalanemu stolcowi.

Zaburzona flora jelitowa może zakłócać regulację wypróżnień. Częstymi skutkami są zaparcia lub nieregularne wypróżnienia. Szczególnie twardy stolec i silne parcie podczas korzystania z toalety mogą zwiększać mechaniczny nacisk na odbytnicę i znajdujące się tam poduszeczki naczyniowe. To obciążenie jest uważane za istotny czynnik sprzyjający powstawaniu i pogarszaniu się hemoroidów. Problemem może być także wydłużony czas przebywania stolca w jelicie. Dłuższy pobyt treści jelitowej w okrężnicy prowadzi do zwiększonego odciągania wody, co dodatkowo utwardza stolec. Mikrobiom jelitowy wpływa na aktywność jelit i tym samym na czas opróżniania jelit.

Obiektywna ocena ma w tym kontekście kluczowe znaczenie. Mikrobiom jelitowy nie jest bezpośrednią przyczyną hemoroidów, jednak poprzez wpływ na jakość i zachowanie stolca może zwiększać lub zmniejszać obciążenie odbytnicy. Stabilna flora jelitowa może zatem wspierać funkcjonalne warunki, które odciążają odbytnicę.

Czynniki negatywnie wpływające na mikrobiom

Różne czynniki stylu życia, diety i środowiska mogą zaburzać delikatną równowagę mikrobiomu jelitowego.

Mikrobiom jelitowy to wrażliwy, adaptacyjny system reagujący na czynniki zewnętrzne i wewnętrzne. Niektóre czynniki mogą trwale zaburzyć równowagę mikrobiologiczną i prowadzić do zmniejszenia różnorodności lub ograniczenia funkcji flory jelitowej.

Sposób odżywiania stanowi kluczowy czynnik wpływający. Dieta uboga w błonnik, silnie przetworzona, z wysoką zawartością cukru i tłuszczów nasyconych, może zmniejszać różnorodność flory jelitowej. Brak odpowiednich źródeł pożywienia dla mikrobiomu powoduje, że niektóre mikroorganizmy tracą warunki do życia. To prowadzi do przesunięcia równowagi flory jelitowej.

Również leki, zwłaszcza antybiotyki, mogą znacząco oddziaływać na mikrobiom. Istnieje możliwość, że nie rozróżniają one między szkodliwymi a pożytecznymi mikroorganizmami. W efekcie mogą tymczasowo lub trwale zmniejszyć dużą część flory jelitowej. Inne leki, na przykład niektóre inhibitory kwasu żołądkowego, również mogą zmieniać skład flory jelitowej.

Kolejnym istotnym czynnikiem jest przewlekły stres. Stres wpływa na ruchy jelit, ukrwienie błony śluzowej oraz aktywność immunologiczną, ponieważ istnieje ścisłe powiązanie między jelitami a układem nerwowym. Te zmiany mogą zaburzyć równowagę mikrobiologiczną i niekorzystnie wpłynąć na skład mikrobiomu.

Ponadto infekcje przewodu pokarmowego mają znaczenie. Ostere biegunki lub procesy zapalne mogą znacząco zmieniać florę jelitową. Nawet po ustąpieniu objawów może minąć pewien czas, zanim mikrobiologiczna równowaga zostanie przywrócona. Udowodniono, że styl życia również wpływa na mikrobiom. Do czynników, które mogą zaburzać różnorodność flory jelitowej, należą brak ruchu, nieregularne pory posiłków, brak snu oraz nadmierne spożycie alkoholu. Wraz z wiekiem dochodzą dodatkowo zmiany związane z procesem starzenia, które wpływają na mikrobiom.

Dlaczego zdrowa flora jelitowa jest podstawą holistycznego zdrowia

Stabilna flora jelitowa wspiera podstawowe funkcje organizmu, tworząc tym samym ważną podstawę dla holistycznego dobrostanu.

Zdrowa flora jelitowa stanowi podstawę holistycznego zdrowia. Bierze udział w kluczowych funkcjach organizmu i łączy liczne procesy w organizmie. Jelito nie pełni jedynie funkcji trawienia, ale jest ściśle powiązane z metabolizmem, układem odpornościowym i układem nerwowym. Flora jelitowa odgrywa w tym kluczową rolę.

Zrównoważona flora jelitowa jest niezbędna dla stabilnej funkcji trawiennej i pomaga w efektywnym wykorzystaniu składników odżywczych. Jednocześnie przyczynia się do utrzymania równowagi środowiska wewnętrznego jelit. Pozytywne działanie tej stabilności widoczne jest w całym układzie trawiennym, w tym w wrażliwych odcinkach jelit, takich jak odbytnica.

Ponadto istnieje ścisły związek między florą jelitową a układem odpornościowym. Znaczna część aktywności immunologicznej odbywa się w jelitach, a stabilny skład mikrobiologiczny wspiera precyzyjną kontrolę reakcji immunologicznych. Dzięki temu zmniejsza się ryzyko nadmiernych lub błędnie ukierunkowanych reakcji obronnych, co ma znaczenie dla ogólnej równowagi organizmu. Zdrowa flora jelitowa odgrywa kluczową rolę w regulacji procesów zapalnych. Stabilna równowaga mikrobiologiczna sprzyja mechanizmom przeciwzapalnym w jelitach, przyczyniając się do środowiska wewnętrznego o niskim poziomie podrażnień. Jest to ważny czynnik dla długoterminowego samopoczucia. Flora jelitowa wpływa również na funkcje takie jak regulacja stolca i ruchy jelit, które z kolei mogą oddziaływać na cały organizm. Prawidłowy przebieg trawienia pozytywnie wpływa na ciało i wspiera subiektywne poczucie dobrostanu.

Podsumowując, zdrowa flora jelitowa jest zatem kluczowym czynnikiem dla zdrowia całego organizmu. Stanowi centralny punkt styku między trawieniem, funkcją immunologiczną a równowagą wewnętrzną, tworząc tym samym istotną podstawę dla holistycznego zdrowia.

Quellen

Wastyk, H. C., Fragiadakis, G. K., Perelman, D., Dahan, D., Merrill, B. D., Yu, F. B., Topf, M., Gonzalez, C. G., Van Treuren, W., Han, S., Robinson, J. L., Elias, J. E., Sonnenburg, E. D., Gardner, C. D., & Sonnenburg, J. L. (2021). Diety ukierunkowane na mikrobiotę jelitową modulują stan układu odpornościowego człowieka. Cell, 184(16), 4137–4153.e14. https://doi.org/10.1016/j.cell.2021.06.019

Hooper, L. V., Littman, D. R., & Macpherson, A. J. (2012). Interakcje między mikrobiotą a układem odpornościowym. Science (New York, N.Y.), 336(6086), 1268–1273. https://doi.org/10.1126/science.1223490

de Vos, W. M., Tilg, H., Van Hul, M., & Cani, P. D. (2022). Mikrobiom jelitowy i zdrowie: mechanistyczne wglądy. Gut, 71(5), 1020–1032. https://doi.org/10.1136/gutjnl-2021-326789

David, L. A., Maurice, C. F., Carmody, R. N., Gootenberg, D. B., Button, J. E., Wolfe, B. E., Ling, A. V., Devlin, A. S., Varma, Y., Fischbach, M. A., Biddinger, S. B., Dutton, R. J., & Turnbaugh, P. J. (2014). Dieta szybko i powtarzalnie zmienia ludzki mikrobiom jelitowy. Nature, 505(7484), 559–563. https://doi.org/10.1038/nature12820

Sonnenburg, E. D., Smits, S. A., Tikhonov, M., Higginbottom, S. K., Wingreen, N. S., & Sonnenburg, J. L. (2016). Wymieranie mikrobioty jelitowej wywołane dietą kumuluje się na przestrzeni pokoleń. Nature, 529(7585), 212–215. https://doi.org/10.1038/nature16504

Cryan, J. F., & Dinan, T. G. (2012). Mikroorganizmy zmieniające umysł: wpływ mikrobioty jelitowej na mózg i zachowanie. Nature reviews. Neuroscience, 13(10), 701–712. https://doi.org/10.1038/nrn3346

Foster, J. A., Rinaman, L., & Cryan, J. F. (2017). Stres i oś jelito-mózg: regulacja przez mikrobiom. Neurobiology of stress, 7, 124–136. https://doi.org/10.1016/j.ynstr.2017.03.001

Palm, N. W., de Zoete, M. R., & Flavell, R. A. (2015). Interakcje między układem odpornościowym a mikrobiotą w zdrowiu i chorobie. Clinical immunology (Orlando, Fla.), 159(2), 122–127. https://doi.org/10.1016/j.clim.2015.05.014

Zmora, N., Zilberman-Schapira, G., Suez, J., Mor, U., Dori-Bachash, M., Bashiardes, S., Kotler, E., Zur, M., Regev-Lehavi, D., Brik, R. B., Federici, S., Cohen, Y., Linevsky, R., Rothschild, D., Moor, A. E., Ben-Moshe, S., Harmelin, A., Itzkovitz, S., Maharshak, N., Shibolet, O., … Elinav, E. (2018). Spersonalizowana oporność błony śluzowej jelit na empiryczne probiotyki wiąże się z unikalnymi cechami gospodarza i mikrobiomu. Cell, 174(6), 1388–1405.e21. https://doi.org/10.1016/j.cell.2018.08.041

Sharkey, K. A., & Wiley, J. W. (2016). Rola układu endokannabinoidowego w osi mózg-jelita. Gastroenterology, 151(2), 252–266. https://doi.org/10.1053/j.gastro.2016.04.015

Minichino, A., Jackson, M. A., Francesconi, M., Steves, C. J., Menni, C., Burnet, P. W. J., & Lennox, B. R. (2021). Układ endokannabinoidowy pośredniczy w związku między różnorodnością mikrobioty jelitowej a anhedonią/amotywacją w populacji ogólnej. Molecular psychiatry, 26(11), 6269–6276. https://doi.org/10.1038/s41380-021-01147-5

Srivastava, R. K., Lutz, B., & Ruiz de Azua, I. (2022). Mikrobiom i jelitowy układ endokannabinoidowy w regulacji reakcji na stres i metabolizmu. Frontiers in cellular neuroscience, 16, 867267. https://doi.org/10.3389/fncel.2022.867267