Aambeien en seksualiteit

Wat zijn aambeien vanuit medisch oogpunt en hoe ontstaan ze?

Aambeien zijn natuurlijke vaatkussentjes in het anale kanaal, die pas bij vergroting klachten veroorzaken.

Wat zijn aambeien en hoe ontstaan ze in het anale gebied?

Aambeien zijn natuurlijke vaatkussentjes in het onderste deel van de endeldarm, die iedereen heeft. Ze bestaan uit een dicht netwerk van bloedvaten en bindweefsel en bevinden zich in het anale kanaal. Hun taak is samen met de sluitspier te zorgen voor een fijne sluiting van de anus en de continentie te ondersteunen. Van een aambei-leiden is sprake als deze vaatkussentjes pathologisch vergroot of verzakt zijn.

Welke factoren bevorderen de vergroting van aambeien?

In de loop van het leven kan het ondersteunende bindweefsel verslappen. Tegelijk kan herhaalde druk in de buikholte – bijvoorbeeld door krachtig persen bij de stoelgang – ervoor zorgen dat de vaatkussentjes zich verwijden en naar beneden verplaatsen.

Tot de bevorderende factoren behoren:

• chronische verstopping
• langdurig en krachtig persen
• Bewegingsgebrek
• Zwangerschap
• leeftijdsgebonden weefselveranderingen

Belangrijk: aambeien ontstaan niet plotseling, maar ontwikkelen zich meestal geleidelijk over jaren door mechanische belasting en weefselveranderingen.

Waarin verschillen inwendige en uitwendige aambeien – en welke klachten veroorzaken ze?

Inwendige en uitwendige aambeien verschillen vooral door hun ligging in het anale kanaal en door het soort klachten.

Welke klachten zijn typisch voor inwendige aambeien?

Inwendige aambeien bevinden zich in het binnenste van het anale kanaal, boven een anatomische grens, de zogenaamde Linea dentata. In dit gebied is het slijmvlies weinig pijnlijk.

Typische klachten zijn:

• helderrode bloedingen bij de stoelgang
• Vochtverlies of slijmafscheiding
• Jeuk of branderigheid
• een drukkend of vreemd lichaamsgevoel
• een uitval (prolaps), waarbij weefsel naar buiten puilt

Afhankelijk van de ernst worden inwendige aambeien in vier gradaties ingedeeld – van licht vergroot (graad I) tot permanent uitgevallen (graad IV).

Wat wordt medisch verstaan onder „uitwendige aambeien“?

De term „uitwendige aambeien“ wordt in de omgangstaal vaak gebruikt. Medisch gezien gaat het meestal om perianale tromboses of huidveranderingen aan de anusrand. Dit gebied is zeer pijnlijk.

Typisch zijn:

• plotselinge, soms hevige pijn
• voelbare, gespannen knobbels aan de anusrand
• Drukgevoel bij het zitten

Belangrijk: hevige pijn is bij klassieke inwendige aambeien eerder ongebruikelijk. Als er sterke pijn optreedt, is er vaak sprake van een andere bijkomende aandoening.

Welke symptomen van aambeien kunnen de seksualiteit beïnvloeden?

Bepaalde symptomen van aambeien zoals bloedingen, jeuk of een drukkend gevoel kunnen de intimiteit indirect beïnvloeden.

Welke symptomen van aambeien kunnen de seksualiteit beïnvloeden?

Bepaalde klachten van een aambeienaandoening kunnen intimiteit en seksualiteit merkbaar beïnvloeden. Beslissend zijn daarbij niet de aambeien zelf, maar de bijverschijnselen die in het dagelijks leven als onaangenaam of belastend worden ervaren.

Aambeien kunnen de volgende lichamelijke klachten veroorzaken die relevant kunnen zijn voor seksualiteit:

• lichtrode bloedingen
• Vochtverlies of slijmafscheiding
• Jeuk of branderigheid
• Druk- of vreemd lichaamsgevoel
• Uitstulping (prolaps)

Hoe beïnvloeden pijn, jeuk of bloedingen het seksuele leven concreet?

Klachten beïnvloeden seksualiteit vooral via vermijdingsgedrag en onzekerheid.

• Pijn zorgt ervoor dat bepaalde bewegingen worden vermeden.
• Bloedingen wekken angst voor zichtbare sporen.
• Vochtverlies of irritatie kunnen schaamte veroorzaken.

De seksuele functie zelf blijft lichamelijk intact – de beperking ontstaat door spanning en gebrek aan ontspanning.

Kunnen aambeien de libido of het seksuele zelfvertrouwen beïnvloeden?

Ja, aambeien kunnen het seksuele zelfvertrouwen beïnvloeden – maar meestal indirect, niet door een directe hormonale of lichamelijke werking op de libido.

Is er een directe hormonale invloed van aambeien op de libido?

Aambeien veranderen noch de hormoonhuishouding, noch het vermogen tot seksuele opwinding. Er is geen aanwijzing dat ze biologisch het seksuele verlangen (libido) direct verlagen.

Indirecte invloed door klachten

Als er echter symptomen zoals bloedingen, vochtverlies, jeuk of een uitpuiling optreden, kan dat onzekerheid veroorzaken. Veel getroffenen voelen zich minder 'comfortabel' in het intieme gebied of maken zich zorgen over:

• zichtbare veranderingen
• mogelijke geuren
• Bloedsporen
• Pijn bij bepaalde bewegingen

Deze gedachten kunnen ervoor zorgen dat men zich tijdens seks minder ontspannen voelt of zich lichamelijk terugtrekt.

Waarom beïnvloeden klachten eerder het zelfvertrouwen dan het seksuele verlangen?

Aandoeningen in het anale gebied zijn voor veel mensen sterk beladen met schaamte. Dit kan het lichaamsgevoel en het vertrouwen in de eigen aantrekkelijkheid aantasten. Vooral bij chronische klachten kan dit leiden tot vermijdingsgedrag.

Beïnvloeden chronische aambeien de seksuele levenskwaliteit op de lange termijn?

Chronische aambeien kunnen de seksuele levenskwaliteit beïnvloeden – vooral wanneer klachten langdurig aanwezig zijn en niet behandeld worden.

Geen directe lichamelijke schade aan de seksuele functie

Aambeien veranderen noch hormonen, noch zenuwen die verantwoordelijk zijn voor seksuele opwinding of orgasme. Ze leiden dus niet direct tot een seksuele disfunctie.

Invloed op aanhoudende klachten

Als symptomen zoals bloedingen, vochtverlies, jeuk of een uitpuiling regelmatig voorkomen, kan dat op de lange termijn belastend zijn. Getroffenen ervaren vaak:

• onzekerheid over intimiteit
• angst voor bloedingen
• vermijdingsgedrag
• beperkte spontaniteit

Hoe langer klachten bestaan, hoe meer zich een patroon van terugtrekking en bescherming kan ontwikkelen.

Psychosociale werking

Aandoeningen in het anale gebied zijn voor veel mensen met schaamte verbonden. Wanneer klachten chronisch worden, kan dat het lichaamsgevoel en het seksuele zelfvertrouwen beïnvloeden. Seksualiteit wordt dan niet door lichamelijke beperkingen, maar door onzekerheid en stress belast.

Belangrijk voor de prognose

Richtlijnen tonen aan dat aambei-aandoeningen goed behandelbaar zijn – door leefstijlaanpassingen, poliklinische procedures of operatieve therapieën. Wordt de oorzaak consequent behandeld, dan verbetert doorgaans ook de kwaliteit van leven, inclusief seksuele tevredenheid.

Hoe beïnvloedt een aambei-aandoening het dagelijks leven, intimiteit en relatie?

Seksualiteit is meestal mogelijk, maar moet worden aangepast aan de individuele mate van klachten.

Hoe veranderen aambeien intimiteit en relatie?

Aambeien kunnen intimiteit en relatie beïnvloeden – meestal niet door een directe lichamelijke beperking, maar door onzekerheid, schaamte en veranderd gedrag in het dagelijks leven.

Invloed door klachten

Als symptomen zoals bloedingen, vochtverlies, jeuk of een drukkend gevoel aanwezig zijn, kan dat ertoe leiden dat getroffenen:

• lichamelijke nabijheid voorzichtiger vormgeven
• bepaalde aanrakingen of posities vermijden
• Seksualiteit minder vaak initiëren

De angst dat klachten erger worden of zichtbaar worden, speelt daarbij vaak een grotere rol dan de daadwerkelijke lichamelijke beperking.

Waarom beïnvloeden klachten eerder het zelfvertrouwen dan het seksuele verlangen?

Problemen in het anale gebied zijn voor veel mensen sterk beladen met schaamte. Dit kan ertoe leiden dat klachten niet openlijk worden besproken – noch bij de arts, noch in de relatie. Bij gebrek aan communicatie ontstaan snel misverstanden, bijvoorbeeld wanneer terughoudendheid ten onrechte als desinteresse wordt geïnterpreteerd.

Hoe ontwikkelen zich op de lange termijn vermijdingsstrategieën bij chronische klachten?

Chronische of terugkerende klachten kunnen ervoor zorgen dat intimiteit met onzekerheid wordt verbonden. Sommige getroffenen ontwikkelen onbewust een bescherm- of vermijdingsgedrag om ongemakkelijke situaties te vermijden.

Betekenis van communicatie

In stabiele relaties werkt open communicatie meestal verlichtend. Wanneer klachten worden uitgelegd, kunnen nabijheid en seksualiteit vaak worden aangepast zonder dat de relatie blijvend wordt belast.

Is geslachtsgemeenschap mogelijk ondanks aambeien of medisch problematisch?

In de meeste gevallen is geslachtsverkeer ondanks aambeien in principe mogelijk en medisch niet verboden. Het is bepalend hoe ernstig de klachten zijn.

Wanneer is geslachtsverkeer ondanks aambeien ongevaarlijk?

Bij lichte tot matige aambeien zonder ernstige symptomen is normale seksuele activiteit meestal ongevaarlijk. Aambeien beïnvloeden noch de hormoonhuishouding, noch het vermogen tot seksuele opwinding.

Wanneer kan het problematisch worden?

Seksualiteit kan medisch problematisch worden als:

• er acute bloedingen optreden
• er een ernstige uitpuiling (prolaps) is
• er sprake is van hevige vochtigheid of irritatie
• duidelijke pijn in het anale gebied optreedt

Belangrijk: hevige pijn is bij zuivere inwendige aambeien eerder ongebruikelijk. Als die optreedt, is er vaak een andere aandoening in het anale gebied aanwezig. In zulke gevallen moet eerst een medische diagnose worden gesteld.

Waarom is anale seks risicovoller bij actieve klachten?

Bij actieve klachten in het anale gebied – vooral bij bloedingen, ontsteking of pijn – kan anale seks het weefsel extra irriteren en klachten verergeren. Terughoudendheid is hier verstandig totdat de symptomen zijn verdwenen.

Wanneer moet bij acute aambeien worden afgezien van seksualiteit?

Bij acute aambeien is het tijdelijk afzien van seksualiteit verstandig als er duidelijke klachten zijn. Niet de diagnose zelf is doorslaggevend, maar de ernst van de symptomen.

Afzien wordt aanbevolen bij:

Actieve bloeding

Bij verse, felrode bloedingen moet eerst de oorzaak worden vastgesteld en de bloeding worden gestopt. Extra mechanische belasting kan het slijmvlies verder irriteren.

Ernstige uitpuiling (prolaps)

Als aambeien duidelijk naar buiten treden en niet spontaan terugtrekken, is het weefsel gevoeliger en makkelijker te beschadigen.

Uitgebreide vochtigheid, irritatie of branderigheid

Ontstoken of geïrriteerde huid in het anale gebied reageert gevoelig op wrijving en druk.

Duidelijke pijn

Ernstige pijn wijst vaak op een bijkomende aandoening zoals een anale fissuur of een perianale trombose. In dat geval moet eerst een medische diagnose worden gesteld.

Het doel is weefselontlasting

Acute aambeien betekenen dat het weefsel momenteel belast is. Rust, ontlasting en behandeling staan dan voorop. Zodra de klachten zijn afgenomen, is seksualiteit meestal weer mogelijk.

Welke seksuele posities zijn minder belastend voor het anale gebied bij aambeien?

Bij aambeien draait het vooral om het zo veel mogelijk verminderen van druk en wrijving in het anale gebied. Er zijn geen medisch vastgestelde „juiste“ of „foute“ posities – het is bepalend of klachten zoals een drukkend gevoel, jeuk of bloedingen worden veroorzaakt of verergerd.

Basisprincipe: minder druk, meer controle

Minder belastend zijn meestal posities,

• waarbij er geen directe druk op de anus ontstaat
• waarbij het lichaamsgewicht niet op de billen rust
• waarbij de betrokkene de beweging goed zelf kan sturen

Posities waarbij sterke druk op de billen wordt uitgeoefend of waarbij de bekkenbeweging moeilijk te beheersen is, kunnen klachten eerder verergeren.

Bijzonder belangrijk bij acute klachten

Bij bloedingen, een uitgesproken uitpuiling of duidelijke pijn moet men over het algemeen terughoudend zijn – ongeacht de positie. In deze fase staat het ontzien van het weefsel voorop.

Anale seks

Bij actieve aambeien – vooral bij irritatie of bloeding – kan anale seks het gevoelige weefsel extra belasten. Hier is bijzondere voorzichtigheid of tijdelijke onthouding verstandig.

Is anale seks bij aambeien mogelijk of verbonden aan risico’s?

Anale seks kan bij actieve aambeien klachten verergeren en vereist bijzondere voorzichtigheid.

Is anale seks bij bestaande aambeien medisch verantwoord of risicovol?

Anale seks is bij bestaande aambeien niet per se verboden, maar kan – afhankelijk van de ernst van de klachten – gepaard gaan met een verhoogd risico op irritatie of verergering van de symptomen.

Wanneer is het risico verhoogd?

Anale seks problematisch kan zijn als:

• er acute bloedingen zijn
• er een uitgesproken uitpuiling (prolaps) is
• het weefsel ontstoken of geïrriteerd is
• pijn in het anale gebied veroorzaken

In deze situaties is het slijmvlies gevoeliger en kwetsbaarder. Mechanische belasting kan bloedingen verergeren of irritaties verergeren.

Waarom is er een risico?

Het aambeiweefsel is bij klachten al gezwollen of geïrriteerd. Extra druk of rek kan:

• kleine scheurtjes veroorzaken
• bloedingen bevorderen
• het genezingsproces vertragen
• pijn verergeren

Bij hevige pijn moet altijd worden nagegaan of er mogelijk een andere aandoening is, zoals een anale fissuur of trombose.

Wanneer is anale seks eerder verantwoord?

Als aambeien slechts mild zijn en er geen acute symptomen zijn, is het risico aanzienlijk lager. Toch moet er gelet worden op voldoende glijmiddel en voorzichtigheid om wrijving te minimaliseren.

Hoe beïnvloedt de behandeling van aambeien de seksuele levenskwaliteit?

Een gerichte behandeling van aambeien verbetert meestal ook de seksuele levenskwaliteit.

Welke conservatieve therapieën helpen bij aambeien?

Conservatieve therapieën zijn de eerste behandelingsoptie bij aambeien. Het doel is om klachten te verlichten en de druk in het anale gebied te verminderen.

Belangrijkste maatregel:

Een zachte, regelmatige stoelgang om sterk persen te vermijden. Dit bereikt men door:

• vezelrijke voeding
• voldoende drinken
• Beweging
• korte toiletbezoeken zonder persen

Daarnaast mogelijk:

• zalven of zetpillen tegen jeuk en branderigheid
• plantaardige of vaatversterkende preparaten ter ondersteuning

Bij lichte vormen zijn deze maatregelen vaak voldoende. Blijven klachten bestaan, dan zijn verdere poliklinische of operatieve therapieën mogelijk.

Wanneer zijn minimaal invasieve procedures of operatieve ingrepen nodig?

Minimaal invasieve of operatieve behandelingen zijn dan nodig als conservatieve maatregelen niet voldoende helpen of de klachten sterk zijn.

Minimaal invasieve procedures

Deze komen meestal in aanmerking bij aambeien van middelmatige graad, als:

• er herhaalde bloedingen optreden
• er regelmatig een uitpuiling (prolaps) is
• Klachten blijven aanhouden ondanks aanpassing van voeding en leefstijl

Typische poliklinische procedures zijn rubberbandligatie, verbranding of infraroodbehandeling. Ze verkleinen het vergrote weefsel zonder grote operatie.

Operatieve ingrepen

Een operatie wordt vooral overwogen als:

• er een uitgesproken, blijvende uitpuiling is
• er sterke of terugkerende klachten zijn
• poliklinische procedures niet succesvol waren

Dit betreft meestal aambeien van hogere graad (graad III–IV).

Hoe lang moet men na een behandeling van aambeien wachten met seksuele activiteit?

Er is geen vaste, voor iedereen geldende wachttijd. Het is bepalend hoe snel het weefsel geneest en of er nog klachten zijn.

Na poliklinische procedures

Na minimaal invasieve behandelingen zoals een rubberbandligatie of verbranding is het weefsel meestal slechts licht geïrriteerd.

Seksuele activiteit is meestal weer mogelijk zodra:

• er geen pijn is
• er geen bloedingen optreden
• er geen uitgesproken drukkend gevoel is

Dit kan na enkele dagen tot ongeveer een tot twee weken het geval zijn – afhankelijk van het individuele genezingsproces.

Na een operatie

Na een operatieve verwijdering van aambeien heeft het weefsel aanzienlijk meer tijd nodig om te genezen. Hier moet men wachten tot:

• de wonden genezen zijn
• er geen pijn of bloedingen meer zijn
• de medische controle geen afwijkingen toont

Dit kan meerdere weken duren. Bij twijfel moet altijd de behandelend arts worden geraadpleegd.

Vooral bij anale seks

Anale seks mag pas weer worden hervat als het slijmvlies volledig genezen en klachtenvrij is. Te vroeg belasten kan bloedingen of genezingsstoornissen veroorzaken.

Welke andere anale aandoeningen kunnen de seksualiteit sterker beïnvloeden dan aambeien?

Ernstige pijn wijst vaak op andere anale aandoeningen die de seksualiteit sterker beïnvloeden dan aambeien.

Welke andere anale aandoeningen zoals anale fissuur, anale trombose of proctitis kunnen de seksualiteit daarnaast beïnvloeden?

Naast aambeien zijn er meerdere andere aandoeningen in het anale gebied die seksualiteit duidelijk kunnen beperken – vooral omdat ze vaak pijnlijker zijn.

Anale kloof

Een anale fissuur is een pijnlijke scheur in het slijmvlies van het anale kanaal. Kenmerkend zijn:

• stekende pijn tijdens of na de stoelgang
• Brandend gevoel
• Bloedsporen

Omdat het gebied zeer gevoelig is, kunnen druk of wrijving – bijvoorbeeld bij bepaalde bewegingen – hevige pijn veroorzaken. Dit leidt vaak tot vermijdingsgedrag.

Analthrombose (perianale trombose)

Dit betreft een plotseling optredend, pijnlijk bloedstolsel aan de anusrand. Kenmerkend zijn:

• acute, soms hevige pijn
• voelbare, gespannen knobbel
• Drukgevoel bij het zitten
• Zolang de trombose aanwezig is, is seksualiteit vaak onaangenaam of pijnlijk.

Proctitis

Een proctitis is een ontsteking van het slijmvlies van het endeldarm. Dit kan worden veroorzaakt door:

• Infecties
• chronisch ontstekingsdarmziekten
• Bestraling

Kenmerkend zijn pijn, bloedingen of slijmverlies. Ontstoken weefsel reageert gevoelig op belasting.

Waarom zijn deze aandoeningen vaak belastender dan aambeien?

Ernstige pijn komt bij zuiver inwendige aambeien minder vaak voor. Bij duidelijke pijn ligt vaak een van deze bijkomende aandoeningen ten grondslag. Pijn leidt sneller tot beschermend gedrag, onzekerheid en het vermijden van intimiteit.

Hoe kunnen aambeien worden voorkomen en wanneer moet medische hulp worden ingeschakeld?

Door stoelgangregulatie, milde hygiëne en tijdige medische controle kunnen klachten en complicaties worden verminderd.

Hoe belangrijk is de juiste intieme hygiëne in relatie tot seksuele activiteit?

Goede intieme hygiëne is belangrijk bij aambeien om irritaties en jeuk te voorkomen. Vergrote aambeien kunnen leiden tot vocht of slijmverlies, wat de huid gevoeliger maakt – vooral bij wrijving tijdens seksuele activiteit. Een milde reiniging met lauw water en voorzichtig afdrogen wordt aanbevolen. Geparfumeerde of alcoholhoudende producten moeten vermeden worden, omdat ze de huid extra kunnen irriteren. Belangrijk is een gebalanceerde aanpak: te agressieve reiniging kan klachten verergeren. Het doel is de huidbarrière te beschermen en irritaties te voorkomen.

Welke preventieve maatregelen helpen om aambeien te voorkomen?

Aambeien kunnen vooral worden voorkomen door een goede stoelgangregulatie. Belangrijk is een zachte, regelmatige stoelgang om hard persen te vermijden. Dit lukt door een vezelrijke voeding, voldoende vochtinname en regelmatige beweging. Even belangrijk is een aangepast toiletgedrag: alleen gaan bij daadwerkelijke aandrang, niet persen en niet lang zitten. Een actieve levensstijl ondersteunt de darmfunctie en vermindert blijvend de druk in het anale gebied.

• Goede stoelgangregulatie als belangrijkste preventieve maatregel
• Zachte, regelmatige ontlasting om hard persen te voorkomen
• Voedingsvezelrijke voeding
• Voldoende vochtinname
• Regelmatige lichaamsbeweging
• Alleen naar het toilet gaan bij daadwerkelijke aandrang
• Niet persen
• Geen lange zitperiodes op het toilet
• Actieve levensstijl ter ondersteuning van de darmfunctie en drukvermindering in het anale gebied

Wanneer moet bij aambeien en seksuele klachten zeker medisch advies worden gevraagd?

Medisch advies is altijd belangrijk bij hevige, nieuwe of ongebruikelijke klachten – of bij onzekerheid.

Men moet zeker laten onderzoeken:

• herhaalde of hevigere bloedingen, vooral als de oorzaak onduidelijk is
• sterke of toenemende pijn in het anale gebied
• een blijvende uitpuiling die niet teruggeduwd kan worden
• aanhoudende klachten ondanks zelfbehandeling
• extra symptomen zoals koorts, sterke zwelling of etterige afscheiding

Ernstige pijn wijst vaak op een andere aandoening zoals een anale fissuur of trombose en mag niet worden afgedaan als “normale aambeien”. Ook als seksuele klachten langer aanhouden of tot duidelijke spanningen in de relatie leiden, is medisch advies zinvol. Vroege diagnose voorkomt complicaties en maakt gerichte behandeling mogelijk.

Bronnen

Keller, J. J., & Lin, H.-C. (2012). Aambeien worden geassocieerd met erectiestoornissen: Een bevolkingsonderzoek. Internationaal Tijdschrift voor Andrologie, 35(6), 867–872. https://doi.org/10.1111/j.1365-2605.2012.01292.x

Abdelaziz, A. S., Ghoneem, A. M., & Elewesy, E. A. (2019). De impact van chirurgische hemorroïdectomie op de mannelijke seksuele functie: Een voorlopige studie. Urologie Annalen, 11(3), 235–240. https://doi.org/10.4103/UA.UA_138_18

Bar Chen, A., & Kalichman, L. (2024). Bekkenbodemstoornissen door anale seksuele activiteit bij mannen en vrouwen: Een narratieve review. Archief van Seksueel Gedrag, 53, 4089–4098. https://doi.org/10.1007/s10508-024-02995-2

Drittone, D., Specchia, M., Mazzotti, E., & Mazzuca, F. (2025). Seksuele disfunctie bij vrouwelijke overlevenden van rectum- en anuskanker: Pathofysiologie, klinische behandeling en integratie in nazorg. Kankers, 17(19), 3150. https://doi.org/10.3390/cancers17193150

Europese Vereniging voor Coloproctologie (ESCP). (2020). Richtlijnen voor de behandeling van aambeienColorectale aandoeningen, 22(Suppl. 2), 1–13. https://doi.org/10.1111/codi.14975

Arbeitsgemeinschaft der Wissenschaftlichen Medizinischen Fachgesellschaften (AWMF). (2019). S3-Leitlinie Hämorrhoidalleiden (AWMF-registratienummer 081-007)AWMF. https://www.awmf.org/leitlinien/detail/ll/081-007.html

Europese Vereniging voor Urologie (EAU). (2024). EAU-richtlijnen voor seksuele en reproductieve gezondheidEAU Richtlijnenbureau. https://uroweb.org/guidelines/sexual-and-reproductive-health

Nationaal Instituut voor Gezondheid en Zorgkwaliteit (NICE). (2007). Faecale incontinentie bij volwassenen: Behandeling (CG49)NICE. https://www.nice.org.uk/guidance/cg49