Menopauzeklachten begrijpen en behandelen

Wat is de overgang?

De overgang gaat voor veel vrouwen gepaard met verschillende klachten. Vaak komen opvliegers, slaapproblemen, stemmingswisselingen of veranderingen van het vaginale slijmvlies voor. De overgang (medisch: climacterium of perimenopauze/menopauze) is de natuurlijke hormonale omschakelingsfase in het leven van een vrouw, waarin de eierstokfunctie afneemt en de productie van oestrogeen en progesteron blijvend daalt. Deze overgangsfase bestaat uit drie delen:

• Perimenopauze – hormonale schommelingen beginnen (ongeveer vanaf 40–45 jaar)
• Menopauze – de laatste spontane menstruatie (gemiddelde leeftijd in Europa: ~51 jaar)
• Postmenopauze – alle jaren na de laatste menstruatie 

Wanneer begint de overgang?

De meeste vrouwen merken de eerste veranderingen tussen hun 40e en 55e levensjaar. Het begin hangt van meerdere factoren af:

• Genetische aanleg (sterkste individuele factor)
• Leefstijl en voeding
• Roken (versnelt het begin gemiddeld met 1–2 jaar)
• Operatieve ingrepen aan de eierstokken of oncologische therapieën (vroegtijdige menopauze mogelijk)

Eerste symptomen zoals onregelmatige cycli of opvliegers kunnen al in de perimenopauze optreden – vaak jaren voor de laatste menstruatie. 

Welke hormonale veranderingen treden op tijdens de overgang?

De centrale gebeurtenis van de overgang is de afname van estradiol (oestrogeen) en progesteron. Tegelijkertijd stijgen de regelhormonen van de hypofyse – vooral FSH (follikelstimulerend hormoon) – als reactie op de afnemende werking van de eierstokken.

Waarom veroorzaakt een tekort aan oestrogeen zoveel klachten?

De afname van het hormoon oestrogeen beïnvloedt tegelijkertijd tal van orgaansystemen. Omdat oestrogeenreceptoren in veel weefsels aanwezig zijn, kunnen verschillende lichamelijke en psychische symptomen gelijktijdig optreden. Oestrogeen werkt via specifieke receptoren in vrijwel alle lichaamsweefsels. Daalt het niveau, dan reageren veel systemen tegelijk:

• Hersenen & zenuwstelsel: beïnvloeding van serotonine, dopamine en noradrenaline → stemmingswisselingen, slaapproblemen, opvliegers
• Thermoregulatie in de hypothalamus → vasomotorische symptomen (opvliegers, transpiratieaanvallen)
• Hart- en vaatstelsel: veranderde vaatelasticiteit
• Botstofwisseling: verhoogd risico op osteoporose
• Slijmvliezen (vagina, urinewegen): dunner, droger, gevoeliger → genitourinair syndroom van de menopauze (GSM) 

Welke klachten bij de overgang komen het meest voor?

Menopauzale klachten worden klinisch vaak gemeten met de Menopause Rating Scale (MRS) – een gevalideerde vragenlijst met 11 punten (schaal 0–4 per symptoom; lager = beter). De symptomen kunnen in drie groepen worden ingedeeld:

Lichamelijke-vegetatieve symptomen

• Opvliegers en zweten (meest voorkomend symptoom, treft tot 80% van de vrouwen)
• Nachtelijk zweten en slaapproblemen
• Hartkloppingen / hartrasen
• Gewrichts- en spierpijn
• Hoofdpijn, vermoeidheid, uitputting
• Gewichtstoename / stofwisselingsveranderingen

Psychische symptomen

• Stemmingswisselingen en prikkelbaarheid
• Depressieve stemmingen
• Angstgevoelens en innerlijke onrust
• Concentratie- en geheugenproblemen ("brain fog")
• Verminderde belastbaarheid en gebrek aan energie

Urogenitale symptomen (GSM)

Het genito-urinaire syndroom van de menopauze (GSM) verwijst naar structurele veranderingen van het vaginale slijmvlies en de urinewegen door oestrogeentekort:

• Vaginale droogte (vaginale atrofie)
• Branderig gevoel, jeuk en irritaties in de intieme zone
• Pijn bij het vrijen (dyspareunie)
• Verminderd seksueel gevoel
• Frequent urineren, terugkerende urineweginfecties 

Hoe lang duren overgangsklachten?

De duur van overgangsklachten is per persoon verschillend. Terwijl sommige vrouwen slechts enkele jaren last hebben van hormonale klachten, kunnen bij anderen symptomen langere tijd blijven bestaan. De meeste klachten treden op tijdens de zogenaamde perimenopauze, de overgangsfase vóór de laatste menstruatie.

Gemiddeld duurt deze fase ongeveer 4 tot 8 jaar, waarbij afzonderlijke symptomen verschillend lang kunnen aanhouden. Opvliegers en slaapproblemen komen vaak meerdere jaren voor en kunnen ook na de menopauze blijven bestaan. Urogenitale klachten zoals vaginale droogte of irritaties van het vaginale slijmvlies ontwikkelen zich vaak geleidelijk en kunnen zonder behandeling langdurig aanhouden.

Hoe lang overgangsklachten aanhouden, hangt onder andere af van genetische factoren, leefstijl, hormonale veranderingen en individuele gezondheidsomstandigheden. Een gerichte behandeling kan helpen symptomen aanzienlijk te verminderen en de levenskwaliteit tijdens deze levensfase te verbeteren.

Welke factoren kunnen overgangsklachten versterken?

De intensiteit van overgangsklachten wordt niet alleen bepaald door hormonale veranderingen. Verschillende leefstijl- en omgevingsfactoren kunnen beïnvloeden hoe sterk symptomen worden ervaren.

De belangrijkste factoren zijn:

• chronische stress
• Slaaptekort
• Roken
• hoog alcoholgebruik
• Overgewicht
• Bewegingsgebrek

Ook bepaalde voedingsgewoonten kunnen een rol spelen. Zeer pittig eten, cafeïnehoudende dranken of alcohol kunnen bijvoorbeeld opvliegers versterken.

Daarnaast kan ook de individuele stressverwerking invloed hebben op de waarneming van symptomen. Vrouwen met een hoog stressniveau rapporteren vaker slaapproblemen, stemmingswisselingen of vermoeidheid tijdens de overgang. Een gezonde levensstijl met regelmatige beweging, een uitgebalanceerd dieet en voldoende slaap kan daarom helpen overgangsklachten te verminderen.

Hoe beïnvloeden overgangsklachten de levenskwaliteit?

Overgangsklachten kunnen de levenskwaliteit aanzienlijk beïnvloeden, omdat symptomen zoals opvliegers, slaapproblemen, stemmingswisselingen en klachten in het intieme gebied zowel lichamelijke als psychische belasting in het dagelijks leven kunnen veroorzaken.

Slaapproblemen en opvliegers

Nachtelijke opvliegers onderbreken de slaap en leiden op de lange termijn tot chronisch slaaptekort. Gevolgen zijn: verminderde concentratie, verhoogde prikkelbaarheid, verminderde werkprestaties en een verhoogd risico op depressieve episodes.

Dyspareunie en relatie

Pijn tijdens het vrijen door GSM heeft directe invloed op intimiteit en de kwaliteit van de relatie. Studies tonen aan dat aanhoudende dyspareunie samenhangt met verminderd zelfvertrouwen, emotionele stress en een afname van seksuele activiteit.

Cognitieve en psychische belasting

Hormonale schommelingen beïnvloeden neurotransmitters die stemming en cognitieve functies regelen. In combinatie met slaaptekort ontstaat vaak een vicieuze cirkel van vermoeidheid, concentratieproblemen en emotionele belasting. 

Welke rol speelt het vaginale slijmvlies bij overgangsklachten?

Het vaginale slijmvlies speelt een centrale rol bij veel klachten tijdens en na de overgang. Door de afname van het hormoon oestrogeen verandert de structuur van het slijmvliesweefsel. Het vaginale slijmvlies wordt dunner, minder elastisch en produceert minder natuurlijke vochtigheid. Deze veranderingen kunnen leiden tot typische klachten van het zogenaamde genito-urinaire syndroom van de menopauze (GSM). Daartoe behoren vaginale droogte, branderigheid, jeuk of pijn tijdens het vrijen. Tegelijkertijd kan de natuurlijke beschermfunctie van het slijmvlies worden aangetast, waardoor irritaties of infecties gemakkelijker kunnen ontstaan. Omdat deze veranderingen vaak blijvend zijn, speelt het ondersteunen van de gezondheid van het slijmvlies een belangrijke rol bij de behandeling van overgangsklachten. Lokale therapieën die de hydratatie en regeneratie van het vaginale slijmvlies bevorderen, kunnen helpen klachten te verlichten en de levenskwaliteit te verbeteren.

Welke behandelmogelijkheden zijn er tegen klachten in de overgang?

De behandeling is afhankelijk van het type, de ernst en combinatie van symptomen, evenals van individuele risicofactoren en voorkeuren van de vrouw.

Hormoonvervangingstherapie (HRT)

De hormoonvervangingstherapie (HRT) met oestrogeen – eventueel gecombineerd met progesteron – wordt gezien als de meest effectieve optie bij ernstige vasomotorische klachten (opvliegers, transpiratie). Het wordt aanbevolen als de klachten de levenskwaliteit sterk beperken en er geen medische contra-indicaties zijn. Toedieningsvormen: tabletten, pleisters, gel, lokaal werkende preparaten.

Niet-hormonale systemische therapieën

• Leefstijlaanpassingen: regelmatige beweging, evenwichtige voeding, stressmanagement
• Plantaardige preparaten met fyto-oestrogenen (bijv. rode klaver, soja)
• Gedragsstrategieën ter verbetering van de slaap (slaaphygiëne, cognitieve gedragstherapie)
• Niet-hormonale medicijnen tegen opvliegers (bijv. SSRI’s/SNRI’s, Fezolinetant)

Lokale therapieën voor urogenitale symptomen (GSM)

Lokale therapieën werken direct op het vaginale slijmvlies en zijn vooral relevant voor vrouwen die geen systemische hormoontherapie willen of kunnen gebruiken.

• Vochtinbrengende vaginale gels en crèmes
• Vaginale zetpillen ter ondersteuning van de slijmvliesregeneratie
• Lokaal werkende oestrogeenpreparaten (laag gedoseerd)

Moderne niet-hormonale lokale therapieën combineren meerdere werkzame stoffen:

Hyaluronzuur: Komt van nature voor in het menselijk lichaam en kan grote hoeveelheden water binden. Hierdoor verbetert het de hydratatie en elasticiteit van het vaginale slijmvlies.

Cannabidiol (CBD): Heeft antioxidatieve en celbeschermende eigenschappen; kan irritaties van het slijmvlies verminderen en het weefselbalans ondersteunen.

Welke klinische studies zijn er over niet-hormonale therapieën in de overgang?

De effectiviteit van lokale therapieën wordt steeds vaker onderzocht in klinische studies. Gestandaardiseerde meetinstrumenten zijn:

MRS (Menopause Rating Scale): 11 vragen, schaal 0–4 per item; totaalscore: lager = minder klachten.

MANSA (Manchester Short Assessment of Quality of Life): 16 vragen, schaal 1–7; hoger = betere levenskwaliteit.

CANNEFF® VAG SUP – Pilotstudie & RCT

Twee klinische studies onderzochten vaginale zetpillen met CBD en hyaluronzuur (CANNEFF® VAG SUP) bij menopauzale en postmenopauzale vrouwen gedurende telkens 30 dagen.

Pilotstudie (n = 30)

De pilotstudie met 30 vrouwen toonde een verbetering van menopauzale en postmenopauzale klachten en een positieve invloed op de levenskwaliteit op sociaal en seksueel gebied.

Gerandomiseerde, dubbelblinde, placebogecontroleerde studie (n = 50)

De RCT (25 verum, 25 placebo) leverde statistisch significante resultaten op:

• MRS-mediaan: daling van 16 naar 8 in de CANNEFF-groep (gemiddelde verandering: −10,60 punten versus −1,96 punten placebo; p < 0,0001)
• MRS-vergelijking na behandeling: significant verschil tussen de groepen (p = 0,005)
• MANSA-mediaan: stijging van 62 naar 67 (verandering: +5,68 versus +1,32 placebo; p = 0,0003)

Verbeterde symptomen volgens de studieconclusie: 

Opvliegers, transpiratieaanvallen, slapeloosheid, depressieve stemmingen, nervositeit, concentratie- en geheugenproblemen evenals pijn in het intieme gebied. Opmerkelijk is dat de verbetering zich niet alleen beperkte tot urogenitale klachten, maar meerdere typische overgangsklachten tegelijk betrof.

Wanneer moeten vrouwen bij klachten tijdens de overgang medisch advies inwinnen?

Veel klachten tijdens de overgang zijn onderdeel van een normaal fysiologisch proces. Toch zijn de volgende symptomen reden voor gynaecologisch onderzoek:

• Bloedingen na de menopauze (altijd laten onderzoeken!)
• Zeer hevige of plotseling optredende opvliegers
• Aanhoudende slaapproblemen met duidelijke vermoeidheid
• Ernstige pijn in de onderbuik of het intieme gebied
• Veelvuldig terugkerende urineweg- of vaginale infecties
• Aanhoudende depressieve stemmingen of angstgevoelens

Individueel medisch advies is de beste manier om een therapie te vinden die is afgestemd op de persoonlijke situatie – of het nu HRT, niet-hormonale opties of gecombineerde benaderingen betreft.

FAQ – Veelgestelde vragen over de overgang

Klachten tijdens de overgang ontstaan voornamelijk door de afname van vrouwelijke geslachtshormonen en kunnen tal van lichamelijke en psychische symptomen veroorzaken. Terwijl sommige vrouwen slechts lichte klachten ervaren, hebben anderen aanzienlijke beperkingen in het dagelijks leven. Naast hormoonvervangingstherapie zijn er tegenwoordig ook verschillende niet-hormonale behandelingsopties beschikbaar, vooral bij urogenitale klachten. Moderne lokale therapieën kunnen helpen zowel slijmvliesklachten als andere typische symptomen van de overgang te verlichten en de levenskwaliteit te verbeteren.

Hoe lang duren de overgangsjaren?

De gehele overgangsfase (perimenopauze tot postmenopauze) duurt bij de meeste vrouwen tussen de 5 en 10 jaar. De perimenopauze begint vaak halverwege de 40, de laatste menstruatie (menopauze) vindt gemiddeld plaats rond het 51e levensjaar.

Wat helpt het beste tegen opvliegers?

De meest effectieve medische behandeling bij hevige opvliegers is hormoonvervangingstherapie (HRT). Niet-hormonale alternatieven zijn onder andere SSRI’s/SNRI’s, fezolinetant en leefstijlaanpassingen (stressvermindering, laagjes kleding, vermijden van alcohol en pittig eten).

Wat is het genito-urinaire syndroom van de menopauze (GSM)?

Het genito-urinaire syndroom van de menopauze (GSM) is de medische overkoepelende term voor klachten die ontstaan door oestrogeentekort aan het vaginale slijmvlies en de urinewegen: vaginale droogte, branderigheid, jeuk, dyspareunie (pijn bij seks) en urinewegklachten. GSM verbetert doorgaans niet zonder behandeling.

Kan een lokale vaginale therapie systemische overgangsklachten verbeteren?

Klinische studies (onder andere een gerandomiseerde, dubbelblinde, placebogecontroleerde studie met CANNEFF® VAG SUP) tonen aan dat lokale vaginale therapieën met CBD en hyaluronzuur niet alleen urogenitale symptomen, maar ook algemene klachten zoals opvliegers, slaapproblemen en stemmingswisselingen significant kunnen verbeteren (MRS-reductie van mediaan 16 naar 8 in 30 dagen; p < 0,0001).

Wat bevat CANNEFF® VAG SUP en hoe werkt het?

CANNEFF® VAG SUP zijn vaginale zetpillen met twee hoofdwerkzame stoffen: hyaluronzuur (hydrateert het slijmvlies, verbetert de elasticiteit) en cannabidiol/CBD (antioxidant, celbeschermend, ontstekingsremmend). Ze werken lokaal zonder systemische hormoonbelasting en zijn vooral geschikt voor vrouwen die geen hormoontherapie willen of kunnen gebruiken.

Vanaf wanneer kan men een hormoonvervangingstherapie starten?

Een HRT kan in principe worden gestart vanaf het optreden van storende overgangsklachten – meestal vanaf de perimenopauze. Het optimale moment en de geschiktheid worden individueel door de arts beoordeeld, omdat factoren zoals voorgeschiedenis, risicoprofiel en klachtenpatroon meegewogen moeten worden.

Zijn overgangsklachten bij alle vrouwen hetzelfde?

Nee. De uiting varieert aanzienlijk: ongeveer 20–25% van de vrouwen ervaart nauwelijks klachten, terwijl 25% te maken heeft met sterk beperkende symptomen. Soort, intensiteit en combinatie van de symptomen verschillen per persoon en worden beïnvloed door genetische, leefstijlgerelateerde en gezondheidsfactoren.