Anale fissuur – wat te doen?

Anale fissuur – wat te doen? Oorzaken en ontstaan eenvoudig uitgelegd

Een anale fissuur is een langwerpige scheur in het slijmvlies van het anale kanaal, meestal enkele millimeters tot maximaal twee centimeter lang. Medisch gezien is het een pijnlijke laesie van het anodermale epitheel, die zich typisch bevindt in de achterste middellijn (posterior), minder vaak ook aan de voorzijde (anterior). De verwonding betreft de gevoelige zone onder de linea dentata, een gebied met een hoge zenuwdichtheid. Daarom kunnen al kleine defecten hevige pijn veroorzaken. Een anale fissuur is een pijnlijke slijmvliesbeschadiging in het anale kanaal, meestal veroorzaakt door mechanische overrekking door harde ontlasting. Cruciaal voor het ontstaan en de chronificatie is een verhoogde sluitspierspanning die leidt tot een doorbloedingsstoornis. Vroege behandeling richt zich daarom niet alleen op wondgenezing, maar ook op drukvermindering en stoelgangregulatie.

Anatomie van het anale kanaal – waarom is het slijmvlies zo gevoelig?

Het anale kanaal is bekleed met een gevoelig slijmvlies dat mechanische belasting ondergaat door de passage van ontlasting. Als dit slijmvlies overrekt of beschadigd raakt, kan er een scheur ontstaan. Cruciaal is de wisselwerking tussen:

• Consistentie van de ontlasting
• Druk in het anale kanaal
• Spanning van de binnenste sluitspier (Musculus sphincter ani internus)

Hoe ontstaat een anale fissuur? Veelvoorkomende oorzaken en risicofactoren

De meest voorkomende oorzaak is harde, droge ontlasting bij verstopping (obstipatie). Bij het persen ontstaat verhoogde druk die het gevoelige slijmvlies overrekt. Dit leidt tot een mechanische verwonding.

• Typische uitlokkende factoren zijn:
• Chronische obstipatie
• Hevig persen bij de stoelgang
• Diarree met frequente stoelgang
• Bevalling (mechanische belasting)
• Anale seks
• Ontstekingsdarmziekten (bijv. ziekte van Crohn)
• Bestaande proctologische aandoeningen zoals aambeien.

Waarom geneest een anale fissuur soms niet? De pijn-spasme-cyclus

Kenmerkend voor de pathofysiologie is een pijn-spasme-ischemiecircuit.

• De slijmhautscheur veroorzaakt hevige pijn.
• De binnenste sluitspier trekt reflexmatig samen.
• Door de verhoogde spierspanning wordt de lokale doorbloeding verminderd.
• De verminderde doorbloeding vertraagt de wondgenezing.
• De fissuur blijft bestaan of wordt chronisch.

Als deze cyclus aanhoudt, kan een acute anale fissuur zich ontwikkelen tot een chronische vorm. Daarbij kunnen extra veranderingen optreden, zoals een voorpostplooi (Mariske) of hypertrofische anale papillen.

Anale fissuur of aambeien – hoe kun je het verschil zien?

Een anale fissuur moet duidelijk worden onderscheiden van de volgende aandoeningen:

• aambeien, die de vaatkussentjes betreffen,
• Een anale trombose, een pijnlijke veneuze trombose,
• Een anale abces of anale fistel, die infectieuze processen zijn.
• Proctitis, een ontstekingsaandoening van het rectumslijmvlies.

Terwijl bij aambeien vaak bloedingen op de voorgrond staan, is bij een anale fissuur de stekende pijn bij de stoelgang het leidende symptoom.

Welke symptomen treden op bij een anale fissuur?

Een anale fissuur uit zich vooral door hevige, stekende pijn tijdens de stoelgang. Het leidende symptoom is een brandende of snijdende pijn in het anale kanaal, die tijdens de defecatie begint en nog minuten tot uren kan aanhouden. De oorzaak is een beschadiging van het zeer gevoelige slijmvlies onder de linea dentata in combinatie met een reflexmatige kramp van de interne sluitspier.

De intensiteit en duur van de symptomen verschillen per stadium – acuut of chronisch – maar vertonen een kenmerkend patroon.

Waarom veroorzaakt een anale fissuur hevige pijn bij de stoelgang?

Terwijl bij aambeien pijnloze bloedingen overheersen, staat bij een anale fissuur de intense pijn centraal. Een anale trombose veroorzaakt daarentegen meestal een plotselinge, aanhoudende zwelling met drukpijn. Bij infectieuze aandoeningen zoals een anale abces treden bovendien koorts en uitgesproken ontstekingsverschijnselen op. Het typische symptoombeeld van een anale fissuur bestaat uit pijnlijke stoelgang, branderig gevoel na de ontlasting en af en toe helderrode bloedsporen. De klachten ontstaan door een scheurtje in het slijmvlies in combinatie met een reflexmatige kramp van de sluitspier. Vroege herkenning is cruciaal om chronische klachten te voorkomen en gerichte therapie mogelijk te maken.

Acute of chronische anale fissuur – wat te doen bij verschillende verloopvormen?

Een acute anale fissuur is een verse scheur in het slijmvlies van het anale kanaal, die meestal minder dan zes weken bestaat en goed geneest met conservatieve therapie. Van een chronische anale fissuur is sprake als de beschadiging langer dan zes weken bestaat of typische structurele veranderingen zoals littekenvorming of een voorpostplooi (mariske) optreden. Het belangrijkste verschil ligt dus in duur, weefselverandering en genezingstendens.

Samengevat geneest een acute anale fissuur in veel gevallen door consequente drukvermindering en lokale behandelingen. De chronische vorm wordt gekenmerkt door structurele veranderingen en vereist meestal intensievere of chirurgische behandeling.

Anale fissuur – wat te doen bij acute pijn? Overzicht van directe maatregelen

Bij een acute anale fissuur is snel handelen cruciaal om de pijn-spasme-cyclus te doorbreken en chronische klachten te voorkomen. De directe maatregelen zijn gericht op het ontlasten van het slijmvlies, het verlagen van de sluitspiertonus en het bevorderen van wondgenezing.

Hoe houd ik de ontlasting zacht en voorkom ik persen?

De belangrijkste maatregel is een consequente stoelgangregulatie. Harde of droge ontlasting verergert de scheur en vertraagt de genezing.

Aanbevolen worden:

• voldoende vochtinname (ongeveer 1,5–2 liter per dag, tenzij er contra-indicaties zijn).
• Voedingsvezelrijke voeding

Indien nodig kunnen osmotisch werkende ontlastingsverzachters (bijv. macrogol) worden ingenomen. Het doel is een zachte, gevormde ontlasting die zonder persen kan worden uitgescheiden.

Hoe kan de sluitspier ontspannen worden?

Een reflexmatige kramp van de interne sluitspier is een belangrijke rem op genezing. Voor het verminderen van de tonus zijn de volgende middelen geschikt:

• warme zitbaden (10–15 minuten, 1–2× per dag)
• lokaal aangebrachte, spierverslappende zalven (bijv. met nitraten of calciumantagonisten, voorgeschreven door een arts).

Door ontspanning verbetert de lokale doorbloeding en neemt de kans op genezing toe.

Welke lokale behandeling beschermt het slijmvlies?

Het beschadigde slijmvlies moet worden beschermd tegen mechanische irritatie. Hiervoor zijn verzorgende, slijmvliesbeschermende zalven of zetpillen geschikt (bijv. CANNEFF SUP zetpillen).

• Zorgvuldige anale hygiëne (geen hard wrijven, geen agressief toiletpapier).
• Vermijden van irriterende stoffen.

Het doel is om ontstekingen en irritaties in het gevoelige anale gebied te verminderen.

Wat helpt tegen pijn bij anale fissuur?

Pijn versterkt de spanning van de sluitspier en bevordert het vasthouden van de stoelgang. Kortdurend kunnen pijnstillende maatregelen daarom zinvol zijn.

• lokaal verdovende zalven (tijdelijk gebruik)

Indien nodig kunnen systemische pijnstillers volgens medisch advies worden ingenomen.

Waarom moet krachtig persen worden vermeden?

Bewust en krachtig persen moet worden vermeden. Een regelmatig toiletpatroon zonder tijdsdruk ondersteunt de fysiologische defecatie.

Bij een acute anale fissuur staan de regulatie van de stoelgang, ontspanning van de spieren en lokale wondverzorging centraal. Worden deze maatregelen vroeg en consequent toegepast, dan genezen de meeste acute fissuren binnen enkele weken. Het is cruciaal om de pijn-spasme-cyclus te doorbreken om chronische klachten te voorkomen.

Welke zalven, zetpillen of medicijnen helpen bij anale fissuur?

De medicamenteuze behandeling van een anale fissuur richt zich vooral op het verminderen van pijn, het ontspannen van de sluitspier en het bevorderen van wondgenezing. Bij acute en chronische vormen worden lokaal toe te passen zalven of zetpillen gebruikt, minder vaak systemische medicijnen. Conservatieve medicamenteuze maatregelen vormen een belangrijke pijler vóór invasieve therapieën zoals botuline-toxine-injecties of een operatie.

Medisch gebruikte opties in detail

1. Lokale pijnverlichting (bijv. zalven met lidocaïne): Deze zalven verminderen acute pijn en het branderige gevoel die typisch optreden tijdens of direct na de stoelgang. Ze zijn vaak zonder recept verkrijgbaar en kunnen vooral in de beginfase nuttig zijn.

2. Calciumkanaalblokkers (diltiazem, nifedipine): Calciumkanaalblokkers zijn goed onderbouwd voor het bevorderen van de genezing van fissuren, omdat ze de verhoogde rustdruk van de interne sphincter verlagen en de lokale doorbloeding verbeteren. In meerdere studies lieten ze vergelijkbare of betere genezingspercentages zien dan nitroglycerine en minder bijwerkingen (bijv. hoofdpijn).

3. Nitraten (bijv. glyceroltrinitraat-crème): Topische nitraten werken ontspannend op de gladde spieren van de sluitspier door de afgifte van stikstofmonoxide en bevorderen zo de doorbloeding. Ze kunnen echter vaker systemisch veroorzaakte bijwerkingen zoals hoofdpijn veroorzaken.

4. Ontstekingsremmende/verzorgende zetpillen: Zetpillen met verzorgende of mild ontstekingsremmende eigenschappen kunnen het slijmvlies kalmeren en de symptomatische behandeling ondersteunen, vooral bij bijkomende irritatie.

CANNEFF® SUP bij anale fissuren – hoe ondersteunen CBD en hyaluronzuur de genezing?

CANNEFF® SUP is geïndiceerd bij anale fissuren en vormt een conservatieve therapieoptie in het proctologische gebied. De rectale zetpillen combineren cannabidiol (CBD) met hyaluronzuur en werken gericht op het beschadigde slijmvlies van het anale kanaal.

Bij een anale fissuur ontstaat er een pijnlijke scheur in het slijmvlies met lokale ontsteking, irritatie en een verstoorde barrièrefunctie. Precies hier grijpt de combinatie van de ingrediënten aan: hyaluronzuur ondersteunt het vasthouden van vocht, bevordert de regeneratie van het beschadigde weefsel en creëert een beschermend milieu, waardoor de natuurlijke wondgenezing wordt bevorderd. CBD werkt ontstekingsremmend en kalmerend op het geïrriteerde weefsel, waardoor branderigheid, spanningsgevoel en pijn kunnen worden verminderd. Door deze multidimensionale werking dragen de CANNEFF® SUP bij aan het stabiliseren van de gevoelige anale huid, het ondersteunen van de slijmvliesgenezing en het verminderen van lokale irritatiesymptomen. CANNEFF® SUP is geschikt voor zowel acute anale fissuren als ter ondersteuning bij chronische verhoudingen – vooral in combinatie met consequente stoelgangregulatie en maatregelen om de druk in het anale kanaal te verminderen.

Hoe ondersteunt de juiste stoelgangregulatie het genezingsproces van een anale fissuur?

Een consequente stoelgangregulatie is een centrale basis van de therapie bij anale fissuren, omdat het de mechanische belasting van het beschadigde slijmvlies aanzienlijk vermindert. Het doel is een zachte, gevormde en glijbare stoelgangconsistentie te bereiken die zonder hard persen kan worden uitgescheiden.

Waarom verergert harde ontlasting een anale fissuur?

Harde, droge ontlasting is de meest voorkomende oorzaak van een anale fissuur. Bij persen ontstaat er een verhoogde druk in het anale kanaal, die het gevoelige slijmvlies overrekt. Een geoptimaliseerde stoelgangconsistentie zorgt voor:

• minder rek van het beschadigde slijmvlies.
• minder wrijving in het gebied van de scheur.

Daarnaast wordt de pijngerelateerde sphincterspasme verminderd. Hierdoor wordt de zogenaamde pijn-spasme-cyclus doorbroken, die een belangrijke bijdrage levert aan chronificatie.

Hoe verbetert een zachte stoelgang de doorbloeding?

Een zachte stoelgang vermindert de reflexmatige spanning van de interne sluitspier. Daalt de sphinctertonus, verbetert de lokale doorbloeding van het anale kanaal. Een voldoende perfusie is essentieel voor:

• de zuurstoftoevoer naar het weefsel,
• Celregeneratie
• Wondgenezing.
• Voorkomen van obstipatie.

Veel getroffenen vermijden uit angst voor pijn het toiletbezoek. Dit kan leiden tot verstopping en de situatie verder verergeren. Een gereguleerde en minder pijnlijke defecatie normaliseert het ledigingsritme en voorkomt nieuwe slijmvliestrauma’s.

Praktische maatregelen voor langdurige stoelgangregulatie

• Voldoende vochtinname (ongeveer 1,5–2 liter per dag, indien medisch verantwoord).
• Voedingsvezelrijke voeding

Indien nodig kunnen osmotisch werkende laxantia, zoals macrogol, worden ingenomen.

• Regelmatig toiletbezoek zonder hard persen.

Beslissend is niet zo vaak mogelijk ontlasten, maar een fysiologisch zachte en stressvrije passage.

Een regulering van de stoelgang heeft een direct positief effect op een anale fissuur, omdat het de mechanische irritatie vermindert, de sluitspiertonus indirect verlaagt en de doorbloeding verbetert. Het vormt daarmee de onmisbare basis van elke conservatieve therapie, ongeacht of daarnaast zalven, zetpillen of andere medicamenteuze maatregelen worden gebruikt.

Wanneer moet je met een anale fissuur naar de dokter?

Een bezoek aan de arts is zinvol als de klachten ernstig zijn, langer dan een tot twee weken aanhouden of niet verbeteren ondanks conservatieve maatregelen. Vooral bij hevige pijn die de stoelgang bemoeilijkt of tot obstipatie leidt, is een proctologische beoordeling noodzakelijk.

Ook is een medische diagnose noodzakelijk bij:

• terugkerende bloedingen,
• Verdacht op een chronische anale fissuur,
• tastbare verdikkingen of voorpostvouwen (Marisken).
• evenals bij bijkomende symptomen zoals koorts of een uitgesproken zwelling.

Deze tekenen kunnen wijzen op complicaties of andere aandoeningen zoals aambeien, een anale trombose, een anale abces of inflammatoire darmziekten. Vroege medische behandeling verhoogt de genezingskansen en voorkomt chronificatie van de anale fissuur.

Welke conservatieve therapieën helpen bij chronische anale fissuur?

Bij een chronische anale fissuur (klachten langer dan zes weken of structurele veranderingen zoals verharde randen of een voorpostplooi) staat een gestructureerde conservatieve therapie centraal. Het doel is het verlagen van de verhoogde sluitspierspanning, het verbeteren van de doorbloeding en het bevorderen van de slijmvliesregeneratie – bij voorkeur zonder operatieve ingrepen.

Consistente stoelgangregulatie

De basistherapie richt zich op een blijvend zachte, glijdende stoelgangconsistentie. Aanbevolen worden:

• Voedingsvezelrijke voeding
• voldoende vochtinname
• Osmotische laxantia (bijv. macrogol) indien nodig.

Een stabiele stoelgang voorkomt herhaalde traumatisering en ondersteunt de genezing.

Hoe werkt de medicamenteuze sluitspierontspanning?

Een centrale pathofysiologische factor van de chronische fissuur is de verhoogde rustspanning van de interne sluitspier. Om de sphinctertonus te verlagen, worden lokaal toegepaste werkzame stoffen gebruikt.

• Calciumkanaalblokkers (bijv. diltiazem, nifedipine).
• Nitraatzalven (bijv. glyceroltrinitraat).

Deze verbeteren de lokale doorbloeding en verhogen de genezingssnelheid. De toepassing vindt meestal plaats over meerdere weken.

Welke rol spelen regeneratiebevorderende zetpillen?

Ter ondersteuning van de genezing van het slijmvlies kunnen rectale zetpillen worden gebruikt. CANNEFF® SUP met CBD en hyaluronzuur zijn geïndiceerd bij anale fissuren en maken deel uit van de conservatieve therapie. Hyaluronzuur ondersteunt de weefselregeneratie en vochtbinding, terwijl CBD ontstekingsremmend werkt en de lokale irritatiesymptomen kan verminderen. Hierdoor wordt de barrièrefunctie gestabiliseerd en de genezing van het chronisch beschadigde slijmvlies bevorderd. CANNEFF® SUP kan aanvullend worden gebruikt bij de sluitspierontspannende therapie.

Warme zitbaden

Regelmatige warme zitbaden ontspannen de anale spieren, bevorderen de doorbloeding en kunnen pijn verlichten.

Wanneer komt botuline toxine in aanmerking?

Botuline toxine kan als minimaal invasieve, niet-operatieve optie in de interne sluitspier worden geïnjecteerd. Dit leidt tot een tijdelijke spierontspanning en verbetert de genezingskansen bij therapieresistente, chronische fissuur.

Wanneer is een operatie bij anale fissuur noodzakelijk?

Een operatie is bij een anale fissuur noodzakelijk wanneer conservatieve therapieën gedurende meerdere weken geen voldoende genezing veroorzaken of de klachten nog steeds hevig en belastend zijn. Dit betreft vooral chronische fissuren met verharde randen, een voorpostplooi (Mariske) of een blijvend verhoogde sluitspierspanning.

Indicaties voor een operatieve behandeling zijn met name:

• therapieresistentie ondanks consequente medicamenteuze behandeling
• aanhoudende hevige pijn.
• terugkerende fissuren.
• aanzienlijke beperking van de levenskwaliteit.

De standaardprocedure is de laterale interne sfinkterotomie, waarbij de interne sluitspier gecontroleerd wordt ontlast. Het doel is de rustdruk te verlagen en zo de doorbloeding en wondgenezing te verbeteren. Voor een operatie moeten echter altijd alle conservatieve opties worden benut.

Hoe kan een herhaalde anale fissuur worden voorkomen?

De belangrijkste maatregel om een herhaalde anale fissuur te voorkomen, is een blijvend gereguleerde, zachte stoelgangconsistentie. Obstipatie en krachtig persen moeten consequent worden vermeden.

Beslissend zijn:

• een vezelrijke voeding,
• voldoende vochtinname
• regelmatige, stressvrije toiletgang.
• Zorgvuldige anale hygiëne zonder mechanische irritatie.

Bij een gevoelige slijmvlies kan aanvullende regeneratiebevorderende lokale verzorging zinvol zijn om de barrièrefunctie te stabiliseren. Op lange termijn vermindert een stabiele darmfunctie het risico op herhaalde slijmvliesbeschadigingen in het anale kanaal aanzienlijk.

Bronnen

Arbeitsgemeinschaft der Wissenschaftlichen Medizinischen Fachgesellschaften. (2025). S3-Richtlijn Anale fissuur (AWMF-registratienummer 081-010). https://register.awmf.org/de/leitlinien/detail/081-010

Carapeti, E. A., Kamm, M. A., McDonald, P. J., & Phillips, R. K. S. (1999). Gerandomiseerde gecontroleerde studie toont aan dat glyceryltrinitraat chronische anale fissuren geneest. Gut, 44(5), 727–730. https://doi.org/10.1136/gut.44.5.727

Knight, J. S., Birks, M., & Farouk, R. (2001). Topische diltiazemzalf bij de behandeling van chronische anale fissuur. British Journal of Surgery, 88(4), 553–556. https://doi.org/10.1046/j.1365-2168.2001.01736.

Nelson, R. L. (2004). Chronische anale fissuur. New England Journal of Medicine, 350(2), 193–199. https://doi.org/10.1056/NEJMcp031182

Nelson, R. L. (2011). Operatieve procedures voor fissuur in ano. Cochrane Database of Systematic Reviews. https://doi.org/10.1002/14651858.CD002199.pub3

National Institute for Health and Care Excellence. (2013). Chronische anale fissuur: 0,2% topische glyceryltrinitraat zalf (ESUOM7). https://www.nice.org.uk/guidance/esuom7

Gesundheit Österreich GmbH. (2022). Anale fissuur. https://www.gesundheit.gv.at/krankheiten/verdauung/analfissur

Deutsche Gesellschaft für Koloproktologie. (z.d.). Anale fissuur – Vakinhoudelijke informatie. https://koloproktologie.org

Maria, G., Cassetta, E., Gui, D., Brisinda, G., Bentivoglio, A. R., & Albanese, A. (1998). Een vergelijking van botuline toxine en zoutoplossing voor de behandeling van chronische anale fissuur. New England Journal of Medicine, 338(4), 217–220. https://doi.org/10.1056/NEJM199801223380402